Headlines

रजस्वला धर्म विमर्श: शास्त्रीय मर्यादा, संसर्ग दोष और कुतर्कों का प्रतिवाद

रजस्वला धर्म विमर्श: शास्त्रीय मर्यादा, संसर्ग दोष और कुतर्कों का प्रतिवाद रजस्वला धर्म विमर्श: शास्त्रीय मर्यादा, संसर्ग दोष और कुतर्कों का प्रतिवाद

“स्त्रियों का मासिक रज उनके शरीर और आत्मा के संचित दुष्कृतों को बाहर निकालता है।”

“मासि मासि रजो ह्यासां दुष्कृतान्यपकर्षति” अर्थात् स्त्रियों को प्रति मास होने वाला रजोदर्शन उनके शरीर और सूक्ष्म ऊर्जा तंत्र के संचित विकारों (दुष्कृतों) को बाहर निकालने वाली एक अत्यंत पवित्र शास्त्रीय और नैसर्गिक शोधन प्रक्रिया है। सनातन आचार-संहिता में रजस्वला धर्म (मासिक धर्म) को केवल एक जैविक या शारीरिक परिघटना नहीं, बल्कि इंद्र देव द्वारा हस्तांतरित ब्रह्महत्या के पाप के चतुर्थांश का प्रत्यक्ष प्रकटीकरण माना गया है।

वर्तमान समय में कथित ‘प्रोग्रेसिव’ होने का ढोंग करने वाले और ‘वैज्ञानिक दृष्टिकोण’ की ओट में शास्त्रों की मर्यादा को कुचलने वाले लोग इस काल में किसी भी प्रकार के दोष, अशुद्धि या पृथक्करण को नहीं मानते। प्रस्तुत आलेख विभिन्न स्मृतियों (मनु, अंगिरा, पराशर, अत्रि, शातातप) और पुराणों (लिङ्ग, गरुड़) के प्रामाणिक संदर्भों के आलोक में रजस्वला काल की मर्यादा, संसर्ग दोष, इसके अपवादों और तथाकथित आधुनिकतावादियों के कुतर्कों का सप्रमाण खंडन प्रस्तुत करता है।

रजस्वला धर्म विमर्श: शास्त्रीय मर्यादा, संसर्ग दोष और कुतर्कों का प्रतिवाद

“विज्ञान केवल स्थूल रक्त को देखता है, शास्त्र सूक्ष्म ऊर्जा और ब्रह्महत्या के संक्रमण का विचार करते हैं।”

वसिष्ठ स्मृति (५/६-१०) और गरुड़ पुराण (प्रेतकाण्ड, ३२/७-१०) में इस व्यवस्था की मूल आध्यात्मिक पृष्ठभूमि का स्पष्ट वर्णन मिलता है। जब देवराज इंद्र ने त्वष्टा ऋषि के त्रिशिरा नामक पुत्र का वध किया, तब उन्हें ‘भ्रूणहत्या’ (ब्रह्महत्या) का भयंकर पाप लगा। उस पाप से मुक्ति हेतु इंद्र ने स्त्रियों की शरण ली और उनके सम्मुख ब्रह्महत्या का एक तिहाई (या चतुर्थांश) भाग ग्रहण करने का प्रस्ताव रखा। स्त्रियों ने इस शर्त पर इसे स्वीकार किया कि वे ऋतुकाल के उपरांत संतान प्राप्त करने में समर्थ होंगी।

रजस्वला धर्म विमर्श: शास्त्रीय मर्यादा, संसर्ग दोष और कुतर्कों का प्रतिवाद

शास्त्रों के अनुसार, वही ब्रह्महत्या का पाप प्रति मास स्त्रियों के रजोदर्शन के रूप में प्रकट होता है। गरुड़ पुराण स्पष्ट उद्घोष करता है: तावन्नालोक्यते वक्त्रं पापं यावद्वपुः स्थितम्। जब तक वह रुधिर शरीर में स्थित रहता है, तब तक स्त्री के भीतर पाप का सूक्ष्म प्रभाव रहता है, अतः उस काल में उनका मुख देखना और स्पर्श करना सर्वथा वर्जित है। शास्त्रों में रजस्वला स्त्री की शुद्धि का दिन-वार अत्यंत सूक्ष्म विभाजन किया गया है, जो उसकी दोष के स्तर को दर्शाता है:

प्रथमेऽहनि चाण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी। तृतीये रजकी प्रोक्ता चतुर्थेऽहनि शुध्यति॥
(अंगिरा/४५, पराशर/७/१८, आपस्तम्ब/७/४)

  • प्रथम दिन (चाण्डाली): प्रथम दिन स्त्री की ऊर्जा अत्यंत निम्न और विनाशकारी (तमोगुणी) होती है, अतः उसकी संज्ञा चांडाली के तुल्य है।
  • द्वितीय दिन (ब्रह्मघातिनी): द्वितीय दिन उसकी संज्ञा ब्रह्मघातिनी (ब्रह्महत्या करने वाली) के समान होती है।
  • तृतीय दिन (रजकी): तृतीय दिन उसकी संज्ञा धोबिन (रजकी) के समान होती है।
  • चतुर्थ दिन (शुद्धि): चतुर्थ दिन निवृत्ति होने पर सचैल स्नान करने से स्त्री शुद्ध होती है।

विशेष ध्यान देने योग्य तथ्य (गरुड़ पुराण/३२/१०): चतुर्थ दिन स्नान करने के बाद स्त्री केवल गृहकार्य के योग्य होती है, देव और पितृ कार्यों (पूजा-पाठ) के लिए वह सातवें दिन (सप्ताहात्) ही योग्य मानी गई है। सात दिनों के भीतर गर्भाधान होने पर उत्पन्न संतान मलिम्लुच (दूषित) होती है। आइये प्रथम प्रमाणों का अवलोकन करते हैं तदनन्तर आज के आधुनिक शिक्षितों को जो कि कोई दोष नहीं है ऐसा भ्रम प्रचारित करते हैं उनकी भर्त्सना भी करेंगे।

मनु स्मृति

नोपगच्छेत्प्रमत्तोऽपि स्त्रियमार्तवदर्शने । समानशयने चैव न शयीत तया सह ॥
रजसाभिप्लुतां नारीं नरस्य ह्युपगच्छतः । प्रज्ञा तेजो बलं चक्षुरायुश्चैव प्रहीयते ॥
तां विवर्जयतस्तस्य रजसा समभिप्लुताम् । प्रज्ञा तेजो बलं चक्षुरायुश्चैव प्रवर्धते ॥

मनु स्मृति/४/४० – ४२

अंगिरा स्मृति

स्नानं रजस्वलायास्तु चतुर्थेऽहनि शुध्यति । कुर्याद्रजसि निवृत्ते नानिवृत्ते कदाचन ॥ 
रजस्वलायाः प्रेतायाः संस्कारादीनि नाऽऽचरेत् । ऊर्ध्वं त्रिरात्रं स्नातायाः शवधर्मेण दाहयेत् ॥
रोगण यद्रजः स्त्रीणामत्यन्तं संप्रवर्तते । अशुच्यस्ता न तेन स्युस्तासां वैकारिको मदः ॥
साध्वाचारा न तावत्सा रजो यावत्प्रवर्तते । वृत्ते रजसि साध्वी स्याद्गृहकर्मणि चेन्द्रिये ॥
प्रथमेऽहनि चाण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी । तृतीये रजकी चैव चतुर्थेऽहनि शुध्यति ॥

चाण्डालः श्वपचो वाऽपि यद्यात्रेयीं स्त्रियं स्पृशेत् । अफालकृष्टैर्वर्तेत पञ्चगव्येन शुध्यति ॥
रजस्वला तु संस्पृष्टा चण्डालान्त्यश्ववायसैः । तावत्तिष्ठेन्निराहारा स्नात्वा कालेन शुध्यति ॥
रजस्वले यदा नार्यावन्योन्यं स्पृशतः कचित् । सवर्णा पञ्चगव्यं तु त्रिरात्रमसवर्णके ॥
उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पृष्टा कदाचित्स्त्री रजस्वला । पूर्वाः कृच्छ्रं प्रकुर्वीरञ्शूद्रा दानेन शुध्यति ॥
नियमस्था यदा नारी प्रपश्येदन्तरा रजः । उपोष्यैव तु ता रात्रीः शेषं स्नात्वा चरेद्व्रतम् ॥

आतुरे स्नान उत्पन्ने दशकृत्वस्त्वनातुरः । स्नात्वा स्नात्वा च दशधा ततः शुध्येदनातुरः ॥
ऋतौ तु गर्भशङ्कायां स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् । अनृतौ तु सदा कुर्याच्छौचं मूत्रपुरीषवत् ॥
द्वावेतावशुची स्यातां दंपती शयनं गतौ । शयनादुत्थिता नारी शुचिः स्यादशुचिः पुमान् ॥
रजसा शुध्यते नारी न चेद्गच्छेद्विवर्णताम् । यथा ग्राममलग्राही नदी वेगेन शुध्यति ॥
अंगिरा स्मृति ४१ – ५४

पितुर्वेश्मनि या कन्या रजस्तु समुपस्पृशेत् । भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः सा कन्या वृषली स्मृता ॥
माता चैव पिता चैव ज्येष्ठो भ्राता तथैव च । त्रयस्ते नरकं यान्ति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम् ॥
उद्वहेद्यस्तु तां कन्यां ब्राह्मणो मदमोहितः । असंभाष्यो ह्यपातेयः स विप्रो वृषलीपतिः ॥

अंगिरा स्मृति ११८ – १२०

आतुरे स्नानमुत्पन्ने दशकृत्वो ह्यनातुरः । स्नात्वा स्नात्वा स्पृशेद्वाऽपि ततः शुध्येत्स आतुरः ॥
स्पृष्ट्वा रजस्वलाऽन्योन्यं ब्राह्मणी क्षत्रिया तथा । कृच्छ्रमेकं चरेत्पूर्वा पादमेकं तथोत्तरा ॥
उपवासैस्त्रिभिर्वाऽपि अहोरात्रेण चोत्तरा । एवं पातकनिर्दिष्टमङ्गिरा मुनिरब्रवीत् ॥
स्पृष्ट्वा रजस्वलाऽन्योन्यं वैश्या च शूद्रिणी तथा । कृच्छ्रेण शुध्यते पूर्वा शूद्रा दानेन शुध्यति ॥

रजस्वला तु संस्पृष्टा चण्डालादि यदि स्पृशेत् । गोमूत्रयावकाहारा षड्रात्रेण विशुध्यति ॥
नारी रजस्वला स्पृष्टा खरचाण्डालकुक्कुटैः । भुक्त्वा ह्येतान्प्रपश्येत मानस्तोकऋचं जपेत् ॥
भुञ्जानेनैव विप्रेण स्पृष्टा चैव रजस्वला । प्राजापत्येन कृच्छ्रेण प्राणायामशतेन च ॥
अंगिरा स्मृति १४५ – १५१

अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा तु रोहिणी । दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला ॥
प्राप्ते तु द्वादशे वर्षे यः कन्यां न प्रयच्छति । मासि मासि रजस्तस्याः पिबन्ति पितरः स्वयम् ॥
माता चैव पिता चैव ज्येष्ठो भ्राता तथैव च । त्रयस्ते नरकं यान्ति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम् ॥
यस्तां समुद्वहेत्कन्यां ब्राह्मणो मदमोहितः । असंभाष्यो ह्यपाङ्क्तेयः स विप्रो वृषलीपतिः ॥

पाराशर स्मृति/७/४ – ८

स्नाता रजस्वला या तु चतुर्थेऽहनि शुध्यति । कुर्याद्रजो निवृत्तौ तु दैवपित्र्यादि कर्म च ॥
रोगेण यद्रजः स्त्रीणां अन्वहं तु प्रवर्तते । नाशुचिः सा ततस्तेन तत्स्याद्वैकालिकं मतम् ॥
साध्वाचारा न तावत्स्याद्रजो यावत्प्रवर्तते । रजोनिवृत्तौ गम्या स्त्री गृहकर्मणि चैव हि ॥
प्रथमेऽहनि चण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी । तृतीये रजकी प्रोक्ता चतुर्थेऽहनि शुध्यति ॥
आतुरे स्नानोत्पन्ने दशकृत्वो ह्यनातुरः । स्नात्वा स्नात्वा स्पृशेदेनं ततः शुध्येत्स आतुरः ॥

पराशर स्मृति ७/१५ – २०

रजस्वला यदा स्पृष्टा श्वानचण्डालवायसैः । निराहारा भवेत्तावत्स्नात्वा कालेन शुध्यति ॥
रजस्वला यदा स्पृष्टा उष्ट्रजम्बूकशंबरैः । पञंचरात्रं निराहारा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥
स्पृष्टा रजस्वलाऽन्योन्यं ब्राह्मण्या ब्राह्मणी च या । एकरात्रं निराहारा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥
स्पृष्टा रजस्वलाऽन्योन्यं ब्राह्मण्या क्षत्रियी च या । त्रिरात्रेण विशुद्धिः स्याद्व्यासस्य वचनं यथा ॥

स्पृष्टा रजस्वलाऽन्योन्यं ब्राह्मण्या वैश्यसंभवा । चतूरात्रं निराहारा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥
स्पृष्टा रजस्वलाऽन्योन्यं ब्राह्मण्या शूद्रसंभवा । षड्रात्रेण विशुद्धिः स्याद्ब्राह्मणी कामकारतः ॥
अकामतश्चरेदेवं ब्राह्मणी सर्वतः स्पृशेत् । चतुर्णामपि वर्णानां शुद्धिरेषा प्रकीर्तिता ॥

अत्रि संहिता २७७ – २८४

रात्रावेव समुत्पन्ने मृते रजसि सूतके । पूर्वमेव दिनं ग्राह्यं यावन्नोद्यते रविः ॥
उदिते तु यदा सूर्ये नारीणां दृश्यते रजः । जननं वा विपत्तिर्वा यस्याहस्तस्य शर्वरी ॥
उषसः प्राग्रजः स्त्रीणां विज्ञेयं दिनपूर्वकम् । अर्धरात्रावधिः कालः सूतकादौ विधीयते ॥
रात्रि कृत्वा त्रिभागां तु द्वौ भागौ पूर्व एव तु । उत्तरं तु परं ज्ञेयं युज्यते रुधिरःस्मृतः ॥

रजस्वला यदि स्नाता पुनरेव रजस्वला ।एकादशदिनादर्वागशुचित्वं न विद्यते ॥
रजस्वलायां प्रेतायां संस्कारादीनि नाचरेत् । ऊर्ध्वं त्रिरात्रतः स्नातां शवधर्मेण दाहयेत् ॥
या मृता सूतकी नारी या मृता च रजस्वला । पूर्ववस्त्रं परित्यज्य शवधर्मेण दाहयेत् ॥

दाल्भ्य स्मृति : १४४ – १५०

स्नानं रजस्वलायास्तु चतुर्थेऽहनि शस्यते । वृत्ते रजसि गम्या स्त्री नानिवृत्ते कथंचन ॥
रोगेण यद्रजः स्त्रीणामत्यर्थं हि प्रवर्तते । अशुद्धास्तास्तु नैवेह तासां वैकारिको मदः ॥
साध्वाचारा न तावत्सा रजो यावत्प्रवर्तते । वृत्ते रजसि साध्वी स्याद्गृहकर्मणि चेन्द्रिये ॥
प्रथमेऽहनि चाण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी । तृतीये रजकी प्रोक्ताः चतुर्थेऽहनि शुध्यति ॥

आपस्तम्ब स्मृति ७/१ – ४

विवाहे वितते यज्ञे संस्कारे च कृते यदा । रजस्वला भवेत्कन्या संस्कारस्तु कथं भवेत् ॥
स्नापयित्वा तदा कन्यामन्यैर्वस्त्रैरलंकृताम् । पुनर्मेत्याहुतिं हुत्वा शेषं कर्म समाचरेत् ॥
रजस्वला तु संस्पृष्टा प्लवकुक्कुटवायसैः । सा त्रिरात्रोपवासेन पञ्चगव्येन शुध्यति ॥
रजस्वला तु या नारी अन्योन्यं स्पृशते यदि । तावत्तिष्ठेन्निराहारा स्नात्वा कालेन शुध्यति ॥

आपस्तम्ब स्मृति ७/९ – ११

उदक्यां यदि गच्छेत्तु ब्राह्मणो मदमोहितः । चान्द्रायणेन शुध्येत ब्राह्मणानां च भोजनैः ॥
आपस्तम्ब स्मृति ९/३९

मासद्वयं श्रावणादि सर्वा नद्यो रजस्वलाः । तासु स्नानं न कुर्वीत वर्जयित्वा समुद्रगाः ॥
धनुःसहस्राण्यष्टौ तु तोयं यासां न विद्यते । न ता नदी शब्दवाहा गर्तास्ते परिकीर्तिताः ॥
उपाकर्मणि चोत्सर्गे प्रेतस्नाने तथैव च । चन्द्रसूर्यग्रहे चैव रजोदोषो न विद्यते ॥

गोभिल स्मृति १/१४१ – १४३

रजस्वला यदा स्पृष्टा म्लेच्छेनान्येव वा पुनः । त्रिरात्रमुषिता स्नात्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥
स्पृष्ट्वा रजस्वलाऽन्योन्यं ब्राह्मणी क्षत्रिया तथा । त्रिरात्रेण विशुद्धिः स्याद्देवलस्य वचो यथा ॥
स्पृष्ट्वा रजस्वलाऽन्योन्यं ब्राह्मणी शूद्रजा तथा । पञ्चरात्रं निराहारा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥
ब्राह्मण्यनशनं कुर्यात्क्षत्रिया स्नानमाचरेत् । सचैलं वैश्यजातीनां नक्तं शूद्रे विनिर्दिशेत् ॥

देवल स्मृति ४० – ४३

रजस्वला यदा स्पृष्टा श्वानसूकरवायसैः । उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुध्यति ॥
लिखित स्मृति ८७

मासि मासि रजो ह्यासां दुष्कृतान्यपकर्षति ॥
त्रिरात्रं रजस्वलाऽशुचिर्भवति, सा नाञ्ज्यान्नाभ्यञ्ज्यान्नाप्सु स्नायात्, अधः शयीत, दिवा न स्वप्यात्, नाग्निं स्पृशेत्, न रज्जुं सृजेत्, न दन्तान्धावयेत्, न मांसमश्नीयात्, न ग्रहान्निरीक्षेत, न हसेन्न किंचिदाचरेत, अखर्वेण पात्रेण पिबेत्, अञ्जलिना वा पिबेत्, लोहितायसेन वा ॥

विज्ञायते हीन्द्रस्त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रं हत्वा पाप्मगृहीतो महत्तमाधर्मसंबद्धोऽहमित्येवमात्मानममन्यत, तं सर्वाणि भूतान्यभ्याक्रोशन्, भ्रूणहन्भ्रूणहन्भ्रूणहन्निति, स स्त्रिय उपाधावत्, अस्यै मे ब्रह्महत्यायै तृतीयं भागं प्रतिगृह्णीतेति गत्वैवमुवाच, ता अब्रुवन्, किं नोऽभूदिति, सोऽब्रवीद्वरं वृणीध्वमिति, ता अब्रुवन्नृतौ प्रजां विन्दामहा इति, कामया विजनितोः संभवाम इति, तथेति ताः प्रतिजगृहुस्तृतीयं भ्रूणहत्यायाः॥

सैषा भ्रूणहत्या मासि मास्याविर्भवति ॥
तस्माद्रजस्वलान्नं नाश्नीयात् ॥

वशिष्ठ स्मृति ५/६ – १०

न त्याज्या दूषिता नारी नास्यास्त्यागो विधीयते । पुष्पकालमुपासीत ऋतुकालेन शुध्यति ॥
स्त्रियः पवित्रमतुलं नैता दुष्यन्ति कर्हिचित् । मासि मासि रजो ह्यासां दुष्कृतान्यपकर्षति ॥
पूर्वं स्त्रियः सुरैर्भुक्ताः सोमगन्धर्वववह्निभिः । गच्छन्ति मानुषान्पश्चान्नैता दुष्यन्ति धर्मतः ॥
तासां सोमोऽददच्छौचं गन्धर्वः शिक्षितां गिरम् । अग्निश्च सर्वभक्षत्वं तस्मान्निष्कल्मषाः स्त्रियः ॥

वशिष्ठ स्मृति २८/३ – ६

उदक्या सूतिका चैव ह्यन्त्यजा स्पृशति द्विजम् । त्रिरात्रेणैव शुध्येत इति शातातपोऽब्रवीत् ॥
रजस्वला यदा स्पृष्टा चाण्डालान्त्यजवायसैः । तावतिष्ठेन्निराहारा स्नात्वा कालेन शुध्यति ॥
रजस्वले च द्वे नार्यावन्योन्यं स्पृशतो यदि । सुवर्णपञ्चगव्येन स्नात्वा शुद्धिमवाप्नुयात् ॥
रजस्वलायाः प्रेतायाः संस्कारादीनि नाऽऽचरेत्। ऊर्ध्वं त्रिरात्रतः स्नातां शवधर्मेण दाहयेत् ॥
चाण्डालं पतितं व्यङ्गमुन्मत्तं शवमन्त्यजम् । शृगालं सूतिकां नारीं रजसा च परिप्लुताम् ॥

वृद्धशातातप स्मृति १८ – २२

प्रथमेऽहनि चांडाली यथावज्या तथांगना। द्वितीयेऽहनि विप्रा हि यथा वै ब्रह्मघातिनी॥
तृतीयेऽह्नि तदर्धेन चतुर्थेऽहनि सुव्रता। स्नात्वार्धमासात्संशुद्धा ततः शुद्धिर्भविष्यति॥
आषोडशात्ततः स्त्रीणां मूत्रवच्छौचमिष्यते। पंचरात्रं तथास्पृश्या रजसा वर्तते यदि॥
सा विंशद्दिवसादूर्ध्वं रजसा पूर्ववत्तथा॥

स्नाने शौचं तथा गानं रोदनं हसनं तथा। यानमभ्यंजनं नारी द्यूतं चैवानुलेपनम् ॥
दिवास्वप्नं विशेषेण तथा वै दंतधावनम्। मैथुनं मानसं वापि वाचिकं देवतार्चनम्॥
वर्जयेत्सर्वयत्नेन नमस्कारं रजस्वला। रजस्वलांगनास्पर्शसंभाषे च रजस्वला॥
संत्यागं चैव वस्त्राणां वर्जयेत्सर्वयत्नतः। स्नात्वान्यपुरुषं नारी न स्पृशेत्तु रजस्वला॥
ईक्षयेद्भास्करं देवं ब्रह्मकूर्चं ततः पिबेत्। केवलं पंचगव्यं वा क्षीरं वा चात्मशुद्धये॥
चतुर्थ्यां स्त्री न गम्या तु गतोल्पायुः प्रसूयते। विद्याहीनं व्रतभ्रष्टं पतितं पारदारिकम्॥

लिङ्गपुराण/पूर्वभाग/८९/१०० – १०९

ऋतुकाले च नारीणां वर्ज्यं दिनचतुष्टयम् । यतस्तस्मिन् ब्रह्महत्यां पुरा वृत्रसमुत्थिताम् ॥
ब्रह्मा शक्रात्समुत्तार्य चतुर्थांशेन दत्तवान् । तावन्नालोक्यते वक्त्रं पापं यावद्वपुः स्थितम् ॥
प्रथमेऽहनि चाण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी । तृतीये रजकी ज्ञेया चतुर्थेऽहनि शुध्यति ॥
सप्ताहात्पितृदेवानां भवेद्योग्या कृतार्चने । सप्ताहमध्ये यो गर्भस्तत्संम्भूतिर्मलिम्लुचा॥
गरुडपुराणम्/प्रेतकाण्डः (धर्मकाण्डः)/३२/७ – १०

पितुर्गेहे तु या कन्या पश्यत्यसंस्कृता रजः। भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः कन्या सा वृषली स्मृता ॥
यस्तां विवाहयेत्कन्यां ब्राह्मणो मदमोहितः। असंभाष्यो ह्यपाङ्क्तेयः स विप्रो वृषलीपतिः ॥
प्राप्ते द्वादशमे वर्षे कन्यां यो न प्रयच्छति । मासि मासि रजस्तस्याः पिता पिबति शोणितम् ॥
अष्टवर्षा भवेगौरी नववर्षा च रोहिणी । दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला ॥
माता चैव पिता चैव ज्येष्ठभ्राता तथैव च । त्रयस्ते नरकं यान्ति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम् ॥

बृहद्यम स्मृति ३/१८ – २२

उदक्यादृष्टिपातेन श्रुतशब्देन चैव हि । स्नानं देवार्चनं दानं हवनं च प्रणश्यति॥
बृहद्यम स्मृति ३/५१

उदक्याः स्पर्शने चैव ब्राह्मणो वै प्रमादतः । षड्रात्रोपोषितः स्नात्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥
बृहद्यम स्मृति ३/५४

विवाहोत्सवयज्ञेषु कार्ये चैवमुपस्थिते । रजः पश्यति या नारी तस्य कालस्य का क्रिया॥ ५६
विपुले च जले स्नात्वा शुक्लवासास्त्वलंकृता । आपोहिष्ठेत्यृगभिषिक्ताऽऽयं गौरिति वा ऋचा ॥
पूजान्ते होमयेत्पश्चाद्घृताहुत्या शताष्टकम् । गायत्र्या व्याहृतिभिश्च ततः कर्म समाचरेत् ॥

बृहद्यम स्मृति ३/५६ – ५९

स्पृष्ट्वा रजस्वलाऽन्योन्यं सगोत्रा चान्यगोत्रका । कामादकामतो वाऽपि त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते ॥
स्पृष्ट्वा रजस्वलाऽन्योन्यं ब्राह्मणी क्षत्रिया तथा । अर्धकृच्छ्रं चरेत्पूर्वा पादकृच्छ्रे तथोत्तरा ॥
स्पृष्ट्वा रजस्वलाऽन्योन्यं ब्राह्मणी वैश्यिनी तथा । पादहीनं चरेत्पूर्वा पादमेकं तथोत्तरा ॥

स्पृष्ट्वा रजस्वलाऽन्योन्यं ब्राह्मणी शूद्रिणी तथा । कृच्छ्रेण शुध्यते शूद्री ब्राह्मी दानेन शुध्यति ॥
विप्रः स्पृष्टो निशायां तूदक्यया पतितेन वा । दिवाऽऽनीतेन तोयेन स्नापयेदग्निसंनिधौ ॥
दिवा चैवार्कसंस्पृष्टं रात्रौ नक्षत्रदर्शनात् । संध्ययोरुभयोर्वाऽपि पवित्रं सर्वदा जलम् ॥

बृहद्यम स्मृति ३/६१ – ७०

श्राद्धकाले यदा जाता पत्नी यस्य रजस्वला । प्रसूता वा न कार्ये च दैविकं पैतृकं तथा ॥
ब्राह्मणा मन्त्रिताश्चैव क्षणिता वा प्रयत्नतः । उद्दिश्य पितृपाकं च कार्यं पैतृकमेव तत् ॥
आशौचं न भवत्येव नात्र कार्या विचारणा॥

बृहद्यम स्मृति ५/७-९

उदक्यां सूतिकां वाऽपि संस्पृशेदन्त्यजो यदि । त्रिरात्रेण विशुद्धिः स्यादिति शातातपोऽब्रवीत् ॥
रजस्वला तु संस्पृष्टा श्वमातङ्गगादिवायसैः । निराहारा शुचिस्तिष्ठेत्कालस्नानेन शुध्यति ॥
रजस्वले यदा नार्यावन्योन्यं स्पृशते क्वचित् । शुध्यतः पञ्चगव्येन ब्रह्मकूर्चेन चोपरि ॥
उच्छिष्टेन च संस्पृष्टा कदाचित्स्त्री रजस्वला । कृच्छ्रेण शुद्धिमाप्नोति शूद्रा दानोपवासतः ॥
अनुच्छिष्टेन संस्पृष्टे स्नानं येन विधीयते । तेनैवोच्छिष्टसंस्पृष्टः प्राजापत्यं समाचरेत् ॥

यम स्मृति १० – १५

पितृवेष्मनि या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः सा कन्या वृषली स्मृता ॥
लघु शातातप स्मृति ६५

रजसो दर्शनाद्दोषात्सर्वमेव परित्यजेत् ॥
सर्वैरलक्षिता शीघ्रं लज्जिताऽन्तर्गृहे वसेत् । एकाम्बरा कृशा दीना स्नानालंकारवर्जिता ॥
मौनिन्यधोमुखी चक्षुष्पाणिषद्भिरचञ्चला । अश्नीयात्केवलं भक्तं नक्तं मृन्मयभाजने ॥
स्वपेद्भूमावप्रमत्ताक्षिपेदेवमहस्त्रयम् । स्नायीत सा त्रिरात्रान्ते सचैलमुदिते रवौ ॥

विलोक्य भर्तृवदनं शुद्धा भवति धर्मतः । कृतशौचा पुनः कर्म पूर्ववच्च समाचरेत् ॥
रजोदर्शनतः कार्त्स्न्याद्रात्रयः षोडशर्तवः । ततः पुंबीजैमा क्लिष्टं शुद्धे क्षेत्रे प्ररोहति ॥
चतस्रश्चाऽऽदिमा रात्रीः पर्ववच्च विवर्जयेत् । गच्छेद्युग्मास्वयं मुक्त्वा पौष्णपित्र्यर्क्षराक्षसान् ॥

वेदव्यास स्मृति २/३७ – ४३

सोमकाले तु संप्राप्ते सोमो भुङ्क्तेऽथ कन्यकाम् । रजो दृष्ट्वा तु गन्धर्वाः कुचौ दृष्ट्वा तु पावकः ॥
अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा तु रोहिणी । दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला ॥
माता चैव पिता चैव ज्येष्ठो भ्राता तथैव च । त्रवस्ते नरकं यान्ति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम् ॥
तस्माद्विवाहयेत्कन्यां यावन्नर्तुमती भवेत् । विवाहो ह्यष्टवर्षायाः कन्यायास्तु प्रशस्यते ॥

संवर्त स्मृति/६४ – ६७

रजस्वला काल के कड़े नियम एवं वर्जनाएँ

वसिष्ठ स्मृति (५/६) और वेदव्यास स्मृति (२/३७-४३) के अनुसार रजस्वला स्त्री के लिए निम्नलिखित नियमों का पालन अनिवार्य माना गया है:

  • आहार और पात्र: वह एकाकी होकर, लज्जित भाव से अंतःगृह (घर के एकांत कोने) में रहे। केवल मिट्टी के बर्तन (मृन्मयभाजने) या लोहे के पात्र में भोजन करे और अंजलि से जल पिए।
  • शारीरिक वर्जनाएँ: वह आँखों में अंजन (काजल) न लगाए, तैल मर्दन न करे, जल में स्नान न करे (केवल ४थे दिन सचैल स्नान), दिन में न सोए, अग्नि का स्पर्श न करे, और दातुन (दन्तान्धावयेत्) न करे।
  • संकेत और भाव: वह हँसे नहीं, तीव्र स्वर में न बोले, और अपने शरीर व हाथों को स्थिर रखे।

संसर्ग दोष और कड़े शास्त्रीय प्रायश्चित्त

रजस्वला स्त्री का स्पर्श अन्य वर्णों या अशुद्ध जीवों से होने पर भयंकर दोष लगता है। अंगिरा, अत्रि और यम स्मृतियों में इसके निवारण हेतु कड़े दंड निर्धारित हैं:

  • मनुस्मृति (४/४०-४२) का निर्देश: जो पुरुष अज्ञान या मदवश रजस्वला स्त्री से सहवास या संसर्ग करता है, उसकी प्रज्ञा (बुद्धि), तेज, बल, चक्षु (आँखों की ज्योति) और आयु—ये पाँचों तत्काल नष्ट हो जाते हैं। जो दूर रहता है, उसके ये पाँचों बढ़ते हैं।
  • रजस्वला का परस्पर स्पर्श (अत्रि/२७९, पराशर/७/४-८): यदि दो रजस्वला स्त्रियाँ आपस में छू जाएँ, तो शुद्धि हेतु कड़ा नियम है। यदि ब्राह्मणी और ब्राह्मणी छुएँ, तो त्रिरात्र निराहार रहकर पञ्चगव्य से शुद्धि होगी। यदि ब्राह्मणी और शूद्रणी छुएँ, तो ब्राह्मणी ६ दिन के उपवास से शुद्ध होगी और शूद्रणी दान से।
  • बाहरी स्पर्श (अंगिरा/१४८-१५१, लिखित/८७): यदि रजस्वला स्त्री कुक्कुर (कुत्ता), सूकर (सुअर), चांडाल या कौवे से छू जाए, तो वह काल-स्नान (४थे दिन) तक निराहार रहेगी। यदि कोई ब्राह्मण भोजन करते समय रजस्वला से छू जाए, तो उसे प्राजापत्य कृच्छ्र व्रत और १०० बार प्राणायाम करना होगा।
  • मरण काल में रजस्वला (अंगिरा/४२, दाल्भ्य/१४९): यदि कोई स्त्री रजस्वला अवस्था में ही मर जाए, तो तुरंत उसका दाह संस्कार नहीं किया जा सकता। उसे तीन रात्रि तक वैसे ही रखकर, चौथे दिन शुद्ध जल से स्नान कराकर, उसके वस्त्र बदलकर शव-धर्म के अनुसार दाह करना चाहिए।

तथाकथित ‘वैज्ञानिक दृष्टिकोण’ की तार्किक एवं शास्त्रीय समीक्षा

आज का तथाकथित ‘वैज्ञानिक और आधुनिक वर्ग’ यह कुतर्क रचता है कि मासिक धर्म केवल एक सामान्य ‘बायोलॉजिकल डिस्चार्ज’ (Endometrial shedding) है, इसमें कोई अशुद्धता नहीं है; अतः स्त्रियों को रसोई, पूजा-पाठ या मंदिरों में जाने से रोकना ‘पिछड़ापन’ और ‘लैंगिक भेदभाव’ है।

इस अज्ञानतापूर्ण और नास्तिक सोच की समीक्षा निम्नलिखित शास्त्रीय एवं तार्किक बिंदुओं से की जानी चाहिए:

मासिक धर्म
मासिक धर्म
  • १. सीमित दृष्टि बनाम सूक्ष्म विज्ञान: विज्ञान केवल स्थूल शरीर (Physical Body) और रक्त की बूंदों को देख सकता है। शास्त्र मनुष्य के सूक्ष्म शरीर (Aura) और ऊर्जा तंत्र (Energy Centers) का विज्ञान हैं। रजोदर्शन के समय स्त्री के शरीर से अत्यधिक मात्रा में अधोगामी ऊर्जा (Apana Vayu/Downward Energy Flow) का निष्कासन होता है। मंत्र, देव-पूजा और मंदिर ऊर्ध्वगामी ऊर्जा (Upward Energy Flow) के केंद्र हैं। जब ये दोनों विपरीत ऊर्जाएँ टकराती हैं, तो मंदिर की शुद्धि नष्ट होती है और स्वयं स्त्री के गर्भाशय व स्वास्थ्य पर भयंकर आघात लगता है।
  • २. शरीर और मानसिक स्वास्थ्य का क्षरण: मनुस्मृति स्पष्ट कहती है कि इस काल में संसर्ग से पुरुष का तेज और आयु घटती है। आधुनिक विज्ञान भी अब यह स्वीकार करने लगा है कि मासिक धर्म के दौरान स्त्रियों की रोग प्रतिरोधक क्षमता (Immunity) अत्यंत न्यून होती है और वे संक्रमण के प्रति संवेदनशील होती हैं। ऋषियों द्वारा बताया गया एकांतवास (Rest) वास्तव में उनके शारीरिक और मानसिक स्वास्थ्य के संरक्षण का अनुपम साधन था, जिसे आधुनिक मूर्खों ने ‘भेदभाव’ मान लिया।
  • ३. ‘वैकारिक मद’ (रोग) और सामान्य रजोदर्शन में अंतर: आपस्तम्ब (७/२) और पराशर स्मृति (७/१६) ने स्पष्ट करके आधुनिक कुतर्क का मार्ग बंद कर दिया है—

रोगेण यद्रजः स्त्रीणामन्वहं तु प्रवर्तते। नाशुचिः सा ततस्तेन तत्स्याद्वैकालिकं मतम्॥

अर्थात् यदि किसी स्त्री को किसी बीमारी (Hormonal imbalance/Menorrhagia) के कारण निरंतर रक्तस्राव होता है, तो वह ‘अशुचि’ नहीं है, वह केवल एक शारीरिक विकार (वैकारिक मद) है। किन्तु जो प्रति मास होने वाला स्वाभाविक रजोदर्शन है, वह विशुद्ध रूप से भ्रूणहत्या का सूक्ष्म अंश है, उसे जैविक क्रिया कहकर उसकी धार्मिक और शास्त्रीय वर्जनाओं को नष्ट करना सीधे नरक का मार्ग प्रशस्त करना है।

निष्कर्ष

निष्कर्षतः, रजस्वला धर्म सनातन संस्कृति का एक अत्यंत सूक्ष्म ऊर्जा-नियम है। इसे ‘अंधविश्वास’ कहना आधुनिक मानव की बौद्धिक दरिद्रता का प्रमाण है। शास्त्रों ने जहाँ एक ओर स्त्रियों को इस काल में ‘अतुल्य पवित्र’ (स्त्रियः पवित्रमतुलं) कहा है क्योंकि उनका रज उनके पापों को खींचकर बाहर निकालता है, वहीं दूसरी ओर सामाजिक और धार्मिक तंत्र की रक्षा हेतु चार दिनों के पूर्ण पृथक्करण और नियमों का विधान किया है। जो लोग विज्ञान की दुहाई देकर इस काल में मर्यादाओं का उल्लंघन करते हैं, वे स्वयं के साथ-साथ अपने कुल को भी पतित करते हैं।

कर्मकांड विधि में शास्त्रोक्त प्रमाणों के साथ प्रामाणिक चर्चा की जाती है एवं कई महत्वपूर्ण विषयों की चर्चा पूर्व भी की जा चुकी है। तथापि सनातनद्रोही उचित तथ्य को जनसामान्य तक पहुंचने में अवरोध उत्पन्न करते हैं। एक बड़ा वैश्विक समूह है जो सनातन विरोध की बातों को प्रचारित करता है। गूगल भी उसी समूह का सहयोग करते पाया जा रहा है अतः जनसामान्य तक उचित बातों को जनसामान्य ही पहुंचा सकता है इसके लिये आपको भी अधिकतम लोगों से साझा करने की आवश्यकता है।

Leave a Reply