Headlines

शौच विधान स्मृति वचन – प्रमाण संकलन

शौच विधान स्मृति वचन - प्रमाण संकलन शौच विधान स्मृति वचन - प्रमाण संकलन

“जब तक हम पवित्र रहते हैं, आसुरी शक्तियां हमसे दूरस्थ रहती हैं”

शास्त्रों में शुचिता को विशेष महत्व दिया गया है और शुचिता का अभाव होते ही सभी कर्म निरर्थक ही नहीं होते अपितु हमारी विचारधारा भी दूषित हो जाती है और हम नरकगामी बन जाते है। जब तक मानव बाह्याभ्यन्तर पवित्र रहता है, तब तक आसुरी और तामसिक शक्तियां उससे कोसों दूर रहती हैं। आसुरी शक्तियां सदैव इसी ताक में रहती हैं कि कब किसी मनुष्य की शुचिता भंग हो, और कब वे उस पर आक्रमण कर उसकी बुद्धि को भ्रष्ट कर दें। यहां शुचिता विषयक प्रमाणों का अर्थात शुद्धि विधान का संकलन किया गया है जो मुख्यतः बाह्य शुचिता के सन्दर्भ में है।

शौच विधान स्मृति वचन – प्रमाण संकलन

“शुचिता भंग होते ही आसुरी तत्वों को आक्रमण का छिद्र प्राप्त होता है और वे हमारी बुद्धि को भ्रष्ट कर देती हैं।”

सनातन धर्म और आर्य संस्कृति का संपूर्ण प्रासाद सदाचार, बाह्याभ्यन्तर शुचिता की सुदृढ़ नींव पर प्रतिष्ठित है। शास्त्रों में शुचिता (पवित्रता) को केवल एक शारीरिक क्रिया नहीं, बल्कि समस्त धार्मिक कृत्यों, यज्ञों और उपासना प्रणालियों का अनिवार्य मूलाधार स्वीकार किया गया है। शास्त्र स्पष्ट घोषणा करते हैं कि शुचिता और आचार से विहीन पुरुष के समस्त जप, तप, होम और अनुष्ठान निष्फल हो जाते हैं।

दुर्भाग्यवश, आज के तथाकथित आधुनिकतावादियों और भौतिकता की चकाचौंध में डूबे लोगों की दुर्दशा अत्यंत चिंतनीय है। आधुनिकता के नाम पर आज जीवन में शास्त्रीय शुचिता का लेशमात्र भी शेष नहीं बचा है। उनके दिनचर्या की शुचिता केवल एक यांत्रिक स्नान तक सीमित होकर रह गई है, और वह स्नान भी शास्त्रों में वर्णित नियमों के सर्वथा विरुद्ध और दोषपूर्ण होता है।

अपनी इस अपवित्रता और दुर्बुद्धि को छिपाने के लिए वे प्रायः सूक्तियों का कुतर्कपूर्ण सहारा लेते हुए चिल्लाते हैं—”मन चंगा तो कठौती में गंगा”। परंतु विचारणीय प्रश्न यह है कि जिनका मन स्वयं मल, ईर्ष्या, काम, क्रोध और शास्त्रविरुद्ध आचरण से परिपूर्ण है, उनका मन भला ‘चंगा’ कैसे हो सकता है? दुर्बुद्धि से ग्रस्त होकर शास्त्रविहित नियमों की अवहेलना करना शास्त्रविरुद्ध आचार में संलिप्त रहना और फिर पवित्रता का ढोंग रचना बौद्धिक पतन का प्रत्यक्ष लक्षण है।

शौच विधान स्मृति वचन - प्रमाण संकलन

प्रामाणिक जीवन की सिद्धि के लिए किंचित् शुचिता संबंधी शास्त्रीय प्रमाणों का अत्यंत सूक्ष्मता से अवलोकन आवश्यक है। हमारे महर्षियों ने मानव शरीर के मलों, उनके शोधन की विधियों, आचमन के नियमों और आंतरिक भाव-शुद्धि का जो विज्ञान सम्मुख रखा है, वह अपरम्पार है। आधुनिकतावादी बनते ही हम दुर्बुद्धिग्रस्त हो जाते हैं जिसका दुष्परिणाम यही होता है कि हम म्लेच्छाचार में सर्वविध प्रवृत्त तो रहते हैं किन्तु यदि कोई शास्त्रीय तथ्य कहे तो हम उन्नीसवीं सदी -इक्कीसवीं सदी, प्राचीन काल के नियम आदि न जाने क्या-क्या बकने लगते हैं।

ये शुद्धि विधान जैसा प्राचीन काल में था वैसा ही आज भी है और यदि कहीं कोई छूट है तो वो भी शास्त्रों में ही वर्णित है। हम मनमुखी छूट भी ले लेते हैं और म्लेच्छाचारी बनकर भी स्वयं को उचित सिद्ध करना चाहते हैं ये और भी बड़ा अपराध है। शास्त्रविरुद्ध आचरण हो जाये तो उसे स्वीकार करके मार्जन करना चाहिये न कि शास्त्र सम्मत आचरण को अग्राह्य सिद्ध करना चाहिये।

शौच का द्विविध स्वरूप: बाह्य एवं आन्तरिक पवित्रता

शौचं च द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यन्तरं तथा । मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं भावशुद्धिस्तथाऽन्तरम् ॥
आशौचाद्धि वरं बाह्यं तस्मादाभ्यन्तरं वरम् । उभाभ्यां च शुचिर्यस्तु स शुचिर्नेतरः शुचिः ॥

  • बाह्य शौच: जल और शुद्ध मृत्तिका (मिट्टी) के शास्त्रीय उपयोग से शरीर के बाह्य अंगों और मलों का शोधन बाह्य शौच कहलाता है.
  • आन्तरिक शौच: मन की पवित्रता, विचारों की निर्मलता और ‘भावशुद्धि’ को आन्तरिक शौच कहा गया है.
  • वास्तविक प्रामाणिकता: शास्त्र कहते हैं कि बाह्य पवित्रता से आंतरिक पवित्रता कहीं अधिक श्रेष्ठ है। परंतु, वास्तविक रूप से पवित्र वही मनुष्य माना जा सकता है जो बाह्य और आंतरिक दोनों ही स्तरों पर शुद्ध हो, केवल एक स्तर पर पवित्र रहने वाला व्यक्ति पूर्ण शुद्ध नहीं कहलाता।

भीतर की शुद्धि अधिक महत्वपूर्ण है किन्तु इसका तात्पर्य यह नहीं कि बाह्यशुद्धि का औचित्य ही नहीं। शारीरिक शुचिता भी आवश्यक ही नहीं अनिवार्य है।

इसके साथ आगे अन्यान्य शुद्धि की भी आवश्यकता होती है – धन की शुद्धि, अन्न की शुद्धि आदि और इसका वर्त्तमान में सर्वथा अभाव ही देखने को मिलता है। यदि अशुद्ध है तो पुनः उसके शुद्धि का भी विधान होता है किन्तु वो तो उसके लिये होता है न जो एक बार त्रुटिवश दूषित हो जाये, जो सर्वथा मतिपूर्वक संग्रह कर ही रहा है उसके लिये मार्जन विधान भी करे। मार्जन विधान की आवश्यकता भी तब होगी जब त्रुटि ज्ञात हो आगे न करने की बुद्धि उत्पन्न हो तब दोष निवारण किया जा सकता है।

शौच का स्वरूप

शास्त्रों के महत्वपूर्ण प्रमाण

अब चलते हैं शास्त्रों के कुछ महत्वपूर्ण प्रमाणों का अवलोकन करते हैं। यहां बहुत सारे प्रमाण संकलित न करके केवल विषय को समझने हेतु विशेष महत्वपूर्ण प्रमाणों को ही ग्रहण किया गया है।

सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् । योऽर्थे शुचिर्हि स शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः ॥
क्षान्त्या शुध्यन्ति विद्वांसो दानेनाकार्यकारिणः । प्रच्छन्नपापा जप्येन तपसा वेदवित्तमाः ॥
मृत्तोयैः शुध्यते शोध्यं नदी वेगेन शुध्यति । रजसा स्त्री मनोदुष्टा संन्यासेन द्विजोत्तमाः ॥
अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति । विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति ॥

मनु स्मृति/५/१०६ – १०९

त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् । अदृष्टमद्भिर्निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ॥
आपः शुद्धा भूमिगता वैतृष्ण्यं यासु गोर्भवेत् । अव्याप्ताश्चेदमेध्येन गन्धवर्णरसान्विताः ॥
नित्यं शुद्धः कारुहस्तः पण्ये यच्च प्रसारितम् । ब्रह्मचारिगतं भैक्ष्यं नित्यं मेध्यमिति स्थितिः ॥
नित्यमास्यं शुचि स्त्रीणां शकुनिः फलपातने । प्रस्रवे च शुचिर्वत्सः श्वा मृगग्रहणे शुचिः ॥
श्वभिर्हतस्य यन्मांसं शुचि तन्मनुरब्रवीत् । क्रव्याद्भिश्च हतस्यान्यैश्चण्डालाद्यैश्च दस्युभिः ॥

ऊर्ध्वं नाभेर्यानि खानि तानि मेध्यानि सर्वशः । यान्यधस्तान्यमेध्यानि देहाच्चैव मलाश्च्युताः ॥
मक्षिका विप्रुषश्छाया गौरश्वः सूर्यरश्मयः । रजो भूर्वायुरग्निश्च स्पर्शे मेध्यानि निर्दिशेत् ॥
विण्मूत्रोत्सर्गशुद्ध्यर्थं मृद्वार्यादेयमर्थवत् । दैहिकानां मलानां च शुद्धिषु द्वादशस्वपि ॥
वसा शुक्रमसृङ्मज्जा मूत्रविट्घ्राणकर्णविट् । श्लेश्मश्रु दूषिका स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः ॥
एका लिङ्गे गुदे तिस्रस्तथैकत्र करे दश । उभयोः सप्त दातव्या मृदः शुद्धिमभीप्सता ॥

एतच्छौचं गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् । त्रिगुणं स्याद्वनस्थानां यतीनां तु चतुर्गुणम् ॥
कृत्वा मूत्रं पुरीषं वा खान्याचान्त उपस्पृशेत् । वेदं अध्येष्यमाणश्च अन्नमश्नंश्च सर्वदा ॥
त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात्ततो मुखम् । शरीरं शौचमिच्छन्हि स्त्री शूद्रस्तु सकृत्सकृत् ॥
शूद्राणां मासिकं कार्यं वपनं न्यायवर्तिनाम् । वैश्यवच्छौचकल्पश्च द्विजोच्छिष्टं च भोजनम् ॥
नोच्छिष्टं कुर्वते मुख्या विप्रुषोऽङ्गं न यान्ति याः । न श्मश्रूणि गतान्यास्यं न दन्तान्तरधिष्ठितम् ॥

स्पृशन्ति बिन्दवः पादौ य आचामयतः परान् । भौमिकैस्ते समा ज्ञेया न तैराप्रयतो भवेत् ॥
उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टो द्रव्यहस्तः कथंचन । अनिधायैव तद्द्रव्यमाचान्तः शुचितामियात् ॥
वान्तो विरिक्तः स्नात्वा तु घृतप्राशनमाचरेत् । आचामेदेव भुक्त्वान्नं स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् ॥
सुप्त्वा क्षुत्वा च भुक्त्वा च निष्ठीव्योक्त्वानृतानि च । पीत्वापोऽध्येष्यमाणश्च आचामेत्प्रयतोऽपि सन् ॥

मनु स्मृति/५/१२७ – १४५

दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् । सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥
मनु स्मृति/६/४६

शौचे यत्नः सदा कार्यः शौचमूलो द्विजः स्मृतः । शौचाचारविहीनस्य समस्ता निष्फलाः क्रियाः ॥
शौचं च द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यन्तरं तथा । मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं भावशुद्धिस्तथाऽऽन्तरम् ॥
आशौचाद्धि वरं बाह्यं तस्मादाभ्यन्तरं वरम् । उभाभ्यां च शुचिर्यस्तु स शुचिर्नेतरः शुचिः ॥
एका लिङ्गे गुदे तिस्रो दश वामकरे तथा । उभयोः सप्त दातव्या मृदस्तिस्रस्तु पादयोः ॥
गृहस्थे शौचमाख्यातं त्रिष्वन्येषु यथाक्रमम् । द्विगुणं त्रिगुणं चैव चतुर्थे च चतुर्गुणम् ॥

अर्धप्रसृतिमात्रा तु प्रथमा मृत्तिका स्मृता । द्वितीया च तृतीया च तदर्धार्धा प्रकीर्तिता ॥
लिङ्गेऽप्यत्र समाख्याता त्रिपर्वं पूर्यते यथा । एतच्छौचं गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् ॥
त्रिगुणं तु वनस्थानां यतीनां च चतुर्गुणम् । दातव्यमुदकं तावन्मृदभावो यथा भवेत् ॥
मृदा जंलेन शुद्धिः स्यान्न क्लेशो न धनव्ययः । यस्य शौचेऽपि शैथिल्यं चित्तं तस्य परीक्षितम् ॥

अन्यदेव दिवा शौचं रात्रावन्यद्विधीयते । अन्यदापत्सु विप्राणामन्यदेव ह्यनापदि ॥
दिवोदितस्य शौचस्य रात्रावर्धं विधीयते । तदर्धमातुरस्याऽऽहुस्त्वरायामर्धमध्वनि ॥
न्यूनाधिकं न कर्तव्यं शौचं शुद्धिमभीप्सता । प्रायश्चित्तेन युज्येत विहितातिक्रमै कृत्ते ॥

दक्ष स्मृति ५/२ – १३

यत्रोपदिश्यते कर्म कर्तुरङ्गं न तूच्यते । दक्षिणस्तत्र विज्ञेयः कर्मणां पारगः करः ॥
यत्र दिङ्नियमो न स्याज्जपहोमादि कर्मसु । तिस्रस्तत्र दिशः प्रोक्ता ऐन्द्रीसौम्यापराजिताः ॥
तिष्ठन्नासीनः प्रह्वो वा नियमो यत्र नेदृशः । तदासीनेन कर्तव्यं न प्रह्वेन न तिष्ठता ॥

गोभिल स्मृति १/८ – १०

ब्रीहयः शालयो मुद्गा गोधूमाः सर्षपास्तिलाः । यवाश्चौषधयः सप्त विपदं घ्नन्ति धारिताः ॥
गोभिल स्मृति ३/१०७

विरोधो यत्र वाक्यानां प्रामाण्यं तत्र भूयसाम् । तुल्यप्रमाणकत्वे तु न्याय एवं प्रकीर्तितः ॥
गोभिल स्मृति ३/१४९

न्यायागतेन द्रव्येण कर्तव्यं पारलौकिकम् । दानं च विधिना देयं काले पात्रे गुणान्विते ॥
समद्विगुणसाहस्रमानन्त्यं च यथाक्रमम् । दाने फलविशेषः स्याद्धिंसायां तद्वदेव हि ॥
सममब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणब्रुवे। सहस्रगुणमाचार्ये त्वनन्तं वेदपारगे ॥
विधिहिने तथाऽपात्रे यो ददाति प्रतिग्रहम् । न केवलं हि तद्दानं शेषमप्यस्य नश्यति॥

व्यसनप्रतिकारार्थं कुटुम्बार्थं च याचते । एवमन्विष्य दातव्यं सर्वदानेष्वयं विधिः ॥
यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं भवेत् । तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता ॥
मातापितृविहीनं तु संस्कारोद्वाहनादिभिः । यः स्थापयति तस्येह पुण्यसंख्या न विद्यते ॥
न तच्छ्रेयोऽग्निहोत्रेण नाग्निष्टोमेन लभ्यते । यच्छ्रेयः प्राप्यते पुंसां विप्रेण स्थापितेन वै ॥

दक्ष स्मृति ३/२२ – ३३

उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदङ्‌मुखः । रात्रौ कुर्याद्दक्षिणास्य एवं ह्यायुर्न हीयते ॥
प्रत्यग्निं प्रति सूर्यं च प्रति ग़ां प्रति च द्विजम् । प्रति सोमोदकं संध्यां प्रज्ञा नश्यति मेहतः॥
न नद्यां मेहनं कार्यं न भस्मनि न गोमये । न वा कृष्टे न मार्गे च नोप्ते क्षेत्रे न शाड्वले॥
छायायामन्धकारे वा रात्रावहनि वा द्विजः । यथासुखमुखः कुर्यात्प्राणबाधाभयेषु च ॥
उद्धृताभिरद्भिः कार्यं कुर्यात्स्नानमनुद्धृताभिरपि ॥

आहरेन्मृत्तिकां विप्रः कुलात्ससिकतां तथा । अन्तर्जले देवगृहे वल्मीके मूषकस्थले ।
कृतशौचावशिष्टां च न ग्राह्याः पञ्च मृत्तिकाः ॥
एका लिङ्गे करे तिस्र उभाभ्यां द्वे तु मृत्तिके । पञ्चापाने दशैकस्मिन्नुभयोः सप्त मृत्तिकाः ॥
एतच्छौचं गृहस्थस्य द्विगुणं ब्रह्मचारिणः । वानप्रस्थस्य त्रिगुणं यतीनां च चतुर्गुणम् ॥

वशिष्ठ स्मृति ६/१० – १७

छागस्य दक्षिणे कर्णे पाणौ विप्रस्य दक्षिणे । अप्सु चैव कुशस्तम्बे पावकः परिपठ्यते ॥
बौधायन स्मृति/१/४/२

अद्भिः शुध्यन्ति गात्राणि बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति । अहिंसया च भूतात्मा मनः सत्येन शुध्यति, इति ॥
मनःशुद्धिरन्तःशौचम् ॥ बहिःशौचं व्याख्यास्यामः ॥
कौशं सूत्रं वा त्रिस्त्रिवृद्यज्ञोपवीतम् ॥ आ नाभेः ॥
दक्षिणं बाहुमुद्धृत्य सव्यमवधाय शिरोऽवदध्यात् ॥
विपरीतं पितृभ्यः ॥ कण्ठेऽवसक्तं निवीतम् ॥
अधोऽवसक्तमधोवीतम् ॥

प्राङ्मुख उदङ्मुखो वाऽऽसीनः शौचमारभेत शुचौ देशे दक्षिणं
बाहुं जान्वन्तरा कृत्वा प्रक्षाल्य पादौ पाणी चाऽऽमणिबन्धात् ॥
पादप्रक्षालनोच्छेषणेन नाऽऽचामेत् ॥
यद्याचामेद्भूमौ स्त्रावयित्वाऽऽचामेत् ॥
ब्राह्मेण तीर्थेनाऽऽचामेत् ॥ अङ्गुष्ठमूलं ब्राह्मं तीर्थम् ॥
अङ्गुष्ठाग्रं पित्र्यम् ॥ अङ्गुल्यग्रं दैवम् ॥ अङ्गुलिमूलमार्षम् ॥

नाङ्गुग्लीभिर्न सबुद्बुदाभिर्न सफेनाभिर्नोष्णाभिर्न क्षाराभिर्न लवणाभिर्न
कलुषाभिर्न विवर्णाभिर्न दुर्गन्धरसाभिर्न हसन्न जल्पन्न तिष्ठन्न
विलोकयन्न प्रह्वो न प्रणतो न मुक्तशिखो न प्रावृतकण्ठो न वेष्टितशिरा
न त्वरमाणो नायज्ञोपवीती न प्रसारितपादौ न बद्धकक्ष्यो न बहिर्जानुः
शब्दमकुर्वंस्त्रिरपो हृदयंगमाः पिबेत् ॥ त्रिः परिमृजेत् ॥ द्विरित्येके ॥
सकृदुभयं शूद्रस्य स्त्रियाश्च ॥ अथाप्युदाहरन्ति ॥
गताभिर्हृदयं विप्रः कण्ठ्याभिः क्षत्रियः शुचिः ।

वैश्योऽद्भिः प्राशिताभिः स्यात्स्त्रीशूद्रौ स्पृश्य चान्ततः, इति ॥
दन्तवद्दन्तसक्तेषु दन्तवत्तेषु धारणा । स्रस्तेषु तेषु नाऽऽचामेत्तेषां संस्राववच्छुचिः, इति ॥
अथाप्युदाहरन्ति ॥ दन्तवद्दन्तलग्नेषु यच्चाप्यन्तर्मुखे भवेत् ।
आचान्तस्यावशिष्टं स्यान्निगिरन्नेव तच्छुचिः, इति ॥
खान्यद्भिः संस्पृश्य पादौ नाभिं शिरः सव्यं पाणिमनन्तः ॥

बौधायन स्मृति/१/५/२ – २८

मूत्रे मृदाऽद्भिः प्रक्षालनम् ॥ त्रिः पाणेः ॥ तद्वत्पुरीषे ॥
पर्यायात्रिस्त्रिः पायोः पाणेश्च ॥ मूत्रवद्रेतस उत्सर्गे ॥
नीवीं विस्रस्य परिधायाप उपस्पृशेत् ॥
आर्द्रतृणं गोमयं भूमिं वा समुपस्पृशेत् ॥ नाभेरधःस्पर्शनं कर्मयुक्तो वर्जयेत् ॥
ऊर्ध्वं वै पुरुषस्य नाभ्यै मेध्यमवाचीनममेध्यमिति श्रुतिः ॥
शूद्राणामार्याधिष्ठितानामर्थमासि मासि वा वपनमार्यवदाचमनकल्पः ॥
वैश्यः कुसीदमुपजीवेत् ॥ पञ्चविंशतिस्त्वेव पञ्चमाषकी स्यात् ॥

बौधायन स्मृति/१/५/८० – ९१

शौच विधान

निष्कर्ष

शास्त्रों द्वारा प्रतिपादित शौच विधान और शुचिता के नियम कोई अंधविश्वास नहीं, बल्कि पूर्णतः वैज्ञानिक और आध्यात्मिक जीवन संहिता हैं। बाह्य शौच जहां हमारे शरीर को व्याधियों, कीटाणुओं और अशुद्धियों से मुक्त रखता है, वहीं सत्य और ज्ञान पर आधारित आंतरिक शौच हमारी बुद्धि को सात्विक और प्रखर बनाता है। आधुनिक समाज जो “मन चंगा कठौती में गंगा” के नाम पर शास्त्रविरुद्ध आचरण और अपवित्र जीवनशैली को बढ़ावा दे रहा है, वह वास्तव में अपनी प्रज्ञा का नाश कर आसुरी प्रवृत्तियों को निमंत्रण दे रहा है।

सदाचार का मूल आधार ही शौच है। मन की शुद्धता तभी संभव है जब हमारा आहार, धन और शारीरिक चर्या पवित्र हो। महर्षि मनु के शब्दों में—”दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत्” (दृष्टि से पवित्र करके कदम रखें और वस्त्र से छानकर जल पीएं)। इस शास्त्रीय आचार-संहिता को अंगीकार करके ही आधुनिक मानव अपने वैचारिक भटकाव को रोक सकता है और आत्मिक उन्नति की ओर अग्रसर हो सकता है।

कर्मकांड विधि में शास्त्रोक्त प्रमाणों के साथ प्रामाणिक चर्चा की जाती है एवं कई महत्वपूर्ण विषयों की चर्चा पूर्व भी की जा चुकी है। तथापि सनातनद्रोही उचित तथ्य को जनसामान्य तक पहुंचने में अवरोध उत्पन्न करते हैं। एक बड़ा वैश्विक समूह है जो सनातन विरोध की बातों को प्रचारित करता है। गूगल भी उसी समूह का सहयोग करते पाया जा रहा है अतः जनसामान्य तक उचित बातों को जनसामान्य ही पहुंचा सकता है इसके लिये आपको भी अधिकतम लोगों से साझा करने की आवश्यकता है।

Leave a Reply