अधिकमास में श्राद्ध विषयक एक विश्लेषण पूर्वकृत है और उसमें जिस प्रकार से प्रामाणिक सिद्धि करते हुये खंडन की चुनौती दी गयी है उसी प्रकार एक अन्य विषय अधिकमास में वृषोत्सर्ग करने का है। निश्चित रूप से विवादित रहता है और विवादित वो किया करते हैं जो कुछ भी प्रामाणिक रूप से खंडन-मंडन करने में सामर्थ्यहीन होते हैं ये चिंताजनक है और इस कारण चुनौती अत्यावश्यक है। यदि यहां प्रामाणिक रूप से सिद्ध किया जा रहा तो जिसका विपरीत पक्ष है उनको इसका खंडन करना होगा एवं अपना पक्ष इसी प्रकार प्रामाणिक रूप से सिद्ध करना होगा।
इस विश्लेषण में यह सिद्ध किया गया है कि यदि एकादशाह अधिकमास में हो तो नैमित्तिक वृषोत्सर्ग होगा। इससे भिन्न काम्य वृषोत्सर्ग अधिकमास में नहीं होगा।
अधिकमास में वृषोत्सर्ग करें या न करें प्रामाणिक सिद्धि
विद्वद्जन इतने संकेत मात्र से सब समझ गए होंगे क्योंकि प्रमाण दिया जायेगा वो सब उनको भी दृष्ट ही होगा एवं तारतम्य स्थापित कर लेंगे। समस्या उनकी है जिनको आता कुछ भी नहीं किन्तु पंडित बनना की तीव्र लालसा होती है और एक-दूसरे का परस्पर एक-दो प्रमाणों को लेकर बकवाद करते रहते हैं और इसलिये सर्वप्रथम तो ऐसे लोगों को प्रमाणों का ही कुछ संग्रह प्रस्तुत करूँगा, ताकि कूपमंडूकत्व मानसिक रूप से समझ लें। सर्वप्रथम वृषोत्सर्ग कब-कब होगा और उसकी विधि क्या है इसका कुछ प्रमाण देखें :
अथ वृषोत्सर्गः १ गोयज्ञेन व्याख्यातः २ कार्तिक्यां पौर्णमास्थां रेवत्यां वाश्वयुजस्य ३
मध्येगवां सुसमिद्धमग्निं कृत्वाज्यं संस्कृत्येहरतिरिति षट् जुहोति प्रतिमन्त्रम् ४
पूषा गा अन्वेतु नः पूषा रक्षत्वर्वतः । पूषा व्वाजं सनोतु नः स्वाहा इति पौष्णस्य जुहोति ५
रुद्रान् जपित्वैकवर्नं द्विवर्णं वा यो वा यूथं छादययि यं वा यूथं छादयेद्रोहितो वैव स्यात्सर्वाङ्गैरुपेतो जीववत्सायाः पयस्विन्याः पुत्रो यूथे च रूपस्वित्तमः स्यात्तमलंकृत्य यूथे मुख्याश्चतस्रो वत्सतर्यस्ताश्चालंकृत्य एतं युवानं पतिं वो ददामि तेन क्रीडन्तीश्चरथ प्रियेण । मा नः साप्तजनुषाऽसुभगा रायस्पोषेण समिषा मदेमेत्येतयैवोत्सृजेरन् ६
नभ्यस्थमभिमन्त्रयते मयोभूरित्यनुवाकशेषेण ७
सर्वासां पयसि पायसं श्रपयित्वा ब्राह्मणान्भोजयेत् ८
पशुमप्येके कुर्वन्ति ९
तस्य शूलगवेन कल्पो व्याख्यातः १०
पारस्करगृह्यसूत्र/३/९
॥ अथ तृतीयप्रश्ने षोडशो ऽध्यायः ॥
अथ वृषोत्सर्गः कार्तिक्यां पौर्णमास्यां क्रियेतापि वा आश्वयुज्यां वैशाख्यां वा गोष्ठे गवां मध्ये ।१।
अथ देवयजनोल्लेखनप्रभृत्या ऽग्निमुखात्कृत्वा पक्वाज्जुहोति पूषा गा अन्वेतु नः इति पुरोनुवाक्यामनूच्य शुक्रं ते अन्यतिति याज्यया जुहोति ।२।
अथाज्याहुतीरुपजुहोति इह धृतिस्स्वाहा ।इह विधृतिस्स्वाहा ।इह रन्तिस्स्वाहा ।इह रमतिस्स्वाहा इति उपसृजन्मात्रे वत्सं धारयन्धरुणो धयत्रायस्पोषमिषमूर्जमस्मासु दीधरत्स्वाहा इति ।आ गावो अग्मन्नुत भद्रमक्रनित्येतेन सूक्तेन नमस्ते रुद्र मन्यवे इत्या ऽन्तादनुवाकस्य ।३।
स्विष्टकृत्प्रभृति सिद्धमाधेनुवरप्रदानात्।४।
अथ रुद्रं जपित्वा गोमिथुनमध्वर्यवे ददाति ।५।
लाजमन्त्रेण त्रिः प्रदक्षिणं परिक्रमयेदेकवर्णो द्विवर्णो वा यूधं छादयति ।यूधस्य मुख्याश्चतस्रो वत्सतर्यः स्नाप्याच्छाद्य तिलोदकं गृह्णाति ऋचां प्राची इति ।६।
अवधूनुयुर्जलबिन्दून्पीत्वा तृप्ता यान्तु पितरः इति ।७।
अथैनं मध्ये गोष्वपि सृजति एतं युवानं परि वो ददामि इति ।८।
अपियन्तमनुमन्त्रयते त्वां गावः इति ।९।
मध्यस्थमनुमन्त्रयते मयोभूर्वातो अमिवातूस्नाः इति ।१०।
सर्वासां पयसि पायसं श्रपयित्वा ब्राह्मणान्संपूज्याशिषो वाचयित्वा यथाशक्ति दक्षिणां ददाति ।११।
तिर्यग्योनिगतान्ज्ञातीन्जात्यन्तरे वर्तमानाम्दुष्कुलैरपरुद्धान्दशपूर्वान्दशापरानात्मानं चैकविंशतिं पङ्क्ति च पुनाति न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तते इति ।१२।
अथाप्युदाहरन्ति एष्टव्वा बवहः पुत्रा यद्येकोपि गयां व्रजेत्गौरीं वा वरयेत्कन्यां नीलं वा वृषत्मुसृजेत्।१३।
लोहितो यस्तु वर्णेन श्वेतलागूललक्षणः खुरे ककुदि च श्वेतस्स वै नीलवृषस्स्मृतः ।१४।
इत्याह भगवान्बोधायनः ।१५।
॥ इति बोधायनीये गृह्यशेषसूत्रे तृतीयप्रश्ने षोडशोऽध्यायः ॥
निमित्तं दुर्मतिं कृत्वा यदि नारायणो बलिः । एकादशाहे कर्तव्यो वृषोत्सर्गोऽपि तत्र वै ॥
एकादशाहे प्रेतस्य यस्योत्सृज्येत नो वृषः । प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि ॥
अकृत्वा यद्वृषोत्सर्गं कृतं वै पिण्डपातनम् । निष्फलं सकलं विद्यात्प्रमीताय न तद्भवेत् ॥
वृषोत्सर्गादृते नान्यत्किञ्चिदस्ति महीतले । पुत्रः पत्न्यथ दौहित्रः पिता वा दुहिताथ वा ॥
मृतादनन्तरं तस्य ध्रुवं कार्यो वृषोत्सवः । चतुर्वत्सतरीयुक्तो यस्योत्सृज्येत वा वृषः ॥
अलङ्कृतो विधानेन प्रेतत्वं तस्य नो भवेत् । एकादशेऽह्नि सम्प्राप्ते वृषालाभो भवेद्यदि ॥
दर्भैः पिष्टैस्तु सम्पाद्य तं वृषं मोचयेद्वुधः । वृषोत्सर्जनवेलायां वृषाभाव कथञ्चन ॥
मृत्तिकाभिस्तु दर्भैर्वा वृषं कृत्वा विमोचयेत् । यदिष्टं जीवतस्तस्य दद्यादेकादशेऽहनि ॥
गरुडपुराण/प्रेतकाण्ड (धर्मकाण्ड)/५/३९ – ४६
एकादशाहे राजेन्द्र यस्य नोत्सृज्यते वृषः । प्रेतत्वं निश्चलं तस्य कृतैः श्राद्धैस्तु किं भवेत् ॥
गरुडपुराण/प्रेतकाण्ड (धर्मकाण्ड)/६/१४
अकृत्वा तु वृषोत्सर्गं कुरुते पिण्डपातनम् । नोपतिष्ठति तच्छ्रेयो दातुः प्रेतस्य निष्फलम् ॥
एकादशाहे प्रेतस्य यस्य नोत्सृज्यते वृषः । प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि ॥
गरुडपुराण/प्रेतकाण्ड (धर्मकाण्ड)/१३/७ – ८
शुभे लग्ने मुहूर्ते वा शुचौ देशे समाहितः । ब्राह्मणं तु समाहूय विधिज्ञं शुभलक्षणम् ॥
जपहोमैस्तथा दानैः कुर्याद्दहेस्य शोधनम् । पुण्येऽभिजित्सुनक्षत्रे ग्रहान्देवान्समर्चयेत् ॥
होमं कुर्याद्यथाशक्ति मन्त्रैश्च विविधैरपि । ग्रहाणां स्थापनं कुर्यात्पूर्वं चैव खगेश्वर ॥
मातॄणां पूजनं कार्यं वसोर्धारां च पातयेत् । वह्निं संस्थाप्य तत्रैव पूर्णं होमं तु कारयेत् ॥
शालग्रामं च संस्थाप्य वैष्णवं श्राद्धमाचरेत् । वृषं सम्पूज्य तत्रैव वस्त्रालङ्कारभूषणैः ॥
चतस्रो वत्सतर्यश्च पूर्वं समधिवासयेत् । प्रदक्षिणं ततः कुर्याद्धोमान्ते च विसर्जनम् ॥
इमं मन्त्रं समुच्चार्य उत्तराभिमुखः स्थितः । धर्म त्वं वृषरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुरा ॥
तवोत्सर्गप्रभावान्मामुद्धरस्वभवार्णावात् । अभिषिच्य शुभैर्मन्त्रैः पावनैर्विधिपूर्वकम् ॥
तनक्रीडन्तिमन्त्रेण वृषोत्सर्गं तु कारयेत् । अभिषिञ्चेत्ततो नीलं रुद्रकुम्भो दकेन तु ॥
नाभिमूले समास्थाय तदम्बु मूर्धनि न्यसेत् । अन्न श्राद्धं ततः कुर्याद्दद्याद्दानं द्विजोत्तमे ॥
उदकेचैव गन्तव्यं जलं तत्र प्रदापयेत् । यदिष्टं जीवतस्त्वासीत्तच्च दद्यात्स्वशक्तितः ॥
न्यूनं संपूर्णतां याति वृषोत्सर्गे कृते सति । सुतृप्तो दुस्तरे मार्गे मृतो याति न संशयः ॥
यमलोकं न पश्यन्ति सदा दानरता नराः । यावन्न दीयते जन्तोः श्राद्धं चैकादशाहिकम् ॥
स्वदत्तं परदत्तं वा नेहामुत्रोपतिष्ठति । त्रयोदशा तथा सप्त पञ्च त्रीणी क्रमेण तु ॥
पददानानि कुर्वीत श्रद्धाभक्तिसमन्वितः । तिलपात्राणि कुर्वीत सप्त पञ्च यथाक्रमम् ॥
ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चादेकां गां च प्रदापयेत् । वृषं हि शन्नोदेवीति वेदोक्तविधिना ततः ॥
चतसृभिर्वत्सतरीभिः परिणयनमाचरेत् । वामे चक्रं प्रदातव्यं त्रिशूलं दक्षिणे तथा ॥
मूल्यं दद्याद्वृषस्यापि तं वृषं च विसर्जयेत् । एकोद्दिष्टविधानेन स्वाहाकारेण बुद्धिमान् ॥
कुर्यादेकादशाहं च द्वादशाहं च यत्नतः । सपिण्डीकरणादर्वाक्कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश ॥
गरुडपुराण/प्रेतकाण्ड (धर्मकाण्ड)/१४/२० – ३८
एकादशाहे प्रेतस्य यस्य चोत्सृज्यते वृषः । मुच्यते प्रेतलोकात्स स्वर्गलोके महीयते ॥
नारदपुराण/पूर्वार्द्ध/१४/८६
एकादशाहे प्रेतस्य यस्य नोत्सृज्यते वृषः। प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि ॥
पुनरेव सुसर्पंतं दृष्ट्वा नीलं महावृषम्। स्वल्पक्रोधसमाविष्टं द्विजाश्चक्रुस्तमं कितम् ॥
चक्रं च वामभागेषु शूलं पार्श्वे च दक्षिणे। उत्ससृजुर्गवां मध्ये तं देवैर्गोपितं तदा ॥
स्कन्दपुराण/६ (नागरखण्डः)/२५९/७१ – ७४
सूतकान्ताद्वितीयेऽह्नि शय्यां दद्याद्विलक्षणाम्। काञ्चनं पुरुषं तद्वत्फलवस्त्रसमन्विताम्॥
संपूज्य द्विजदाम्पत्यं नानाभरणभूषणैः। वृषोत्सर्गं प्रकुर्वीत देया च कपिला शुभा॥
उदकुम्भश्च दातव्यो भक्ष्यभोज्यसमन्वितः। यावदब्दं नरश्रेष्ठ!। सतिलोदकपूर्वकम्॥
मत्स्यपुराण/१८/१२ – १५
सौवर्णपट्टसन्नद्धान्दत्त्वा स्वर्गे महीयते । दशानां कपिलानां तु दत्तानां ज्येष्ठपुष्करे ॥
तत्फलञ्चाक्षयं प्रोक्तं वृषभस्य तु मोक्षणे।
धर्मोऽसित्वञ्चतुष्पादश्चतस्रस्ते प्रिया इमाः ॥ नमो ब्रह्मण्यदेवेश पितृभूतर्षिपोषक ॥
त्वयिमुक्तेऽक्षयालोका मम सन्तुनिरामयाः । मा मे ऋणोऽस्तु दैवत्यो भौतः पैत्रोऽथमानुषः ॥
धर्मस्त्वं त्वत्प्रपन्नस्य या गतिः सास्तु मे ध्रुवा । अङ्कयेच्चक्रशूलाभ्यां मन्त्रेणानेन चोत्सृजेत् ॥
एकादशाहे प्रेतस्य यस्य चोत्सृज्यते वृषः । मुच्यते प्रेतलोकात्तु षण्मासे चाब्दिकादिषु ॥
अग्निपुराण/२११/८ – १३
चरणानि मुखं पुच्छं यस्य श्वेतानि गोपतेः । लाक्षारस सवर्णश्च तं नीलमिति निर्दिशेत्॥
वृष एष स मोक्तव्यो न सन्धार्यो गृहे भवेत् । तदर्थमेषा चरति लोके गाथा पुरातनी॥
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयांव्रजेत् । गौरीञ्चाप्युद्वहेत्कन्यां नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥
मत्स्यपुराण/२०७/३८ – ४१, विष्णुधर्मोत्तरपुराण/ खण्डः १/१४६
यदा एकादशाहे वृषोत्सर्गं करोति तदा शान्त्युदकं कृत्वा ततो वृषोत्सर्गं करोति ॥
कौशिक पद्धतिः/वृषोत्सर्गविधि
वृषोत्सर्ग के दो भेद
ये वृषोत्सर्ग विषयक कुछ प्रमुख प्रमाण हैं किन्तु यहां अत्यल्प ही लिया गया है जिससे भ्रमित न हों किन्तु विषय को समझने में सहयोग हो। सर्वप्रथम हमें वृषोत्सर्ग के दो भेद को समझना होगा और उसके लिये उपरोक्त प्रमाण पर्याप्त हैं किन्तु किसी को और चाहिये तो और भी दिया जायेगा। नित्य-नैमित्तिक-काम्य कर्म भेद से वृषोत्सर्ग के दो भेद हैं; प्रथम काम्य और द्वितीय नैमित्तिक।
काम्य वृषोत्सर्ग : “अथ वृषोत्सर्गः कार्तिक्यां पौर्णमास्यां क्रियेतापि वा आश्वयुज्यां वैशाख्यां वा गोष्ठे गवां मध्ये ।” —- “कार्तिक्यां पौर्णमास्थां रेवत्यां वाश्वयुजस्य ” ये काम्य है और इसके लिये शुभ मुहूर्त की आवश्यकता होती है – “शुभे लग्ने मुहूर्ते वा शुचौ देशे समाहितः । ब्राह्मणं तु समाहूय विधिज्ञं शुभलक्षणम् ॥” काम्य वृषोत्सर्ग के अवसर कार्तिक पूर्णिमा अथवा आश्विन, वैशाख आदि कहा गया है, गोष्ठ और गोमध्य (गोशाला) में भी कहा गया है। इन अवसरों पर जो वृषोत्सर्ग किया जायेगा वो काम्य होगा एवं उसके लिये मुहूर्त शोधन भी होगा। ऊपर के प्रमाण का ही अंश है।

नैमित्तिक वृषोत्सर्ग : “एकादशाहे प्रेतस्य यस्य चोत्सृज्यते वृषः । मुच्यते प्रेतलोकात्स स्वर्गलोके महीयते ॥” पुनः “एकादशाहे राजेन्द्र यस्य नोत्सृज्यते वृषः । प्रेतत्वं निश्चलं तस्य कृतैः श्राद्धैस्तु किं भवेत् ॥” पुनः “एकादशाहे प्रेतस्य यस्योत्सृज्येत नो वृषः । प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि ॥ अकृत्वा यद्वृषोत्सर्गं कृतं वै पिण्डपातनम् । निष्फलं सकलं विद्यात्प्रमीताय न तद्भवेत् ॥” पुनः “अकृत्वा तु वृषोत्सर्गं कुरुते पिण्डपातनम् । नोपतिष्ठति तच्छ्रेयो दातुः प्रेतस्य निष्फलम् ॥ एकादशाहे प्रेतस्य यस्य नोत्सृज्यते वृषः । प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि ॥”
इन सभी वचनों से सिद्ध होता है कि यहां काम्य नहीं नैमित्तिक है और निमित्त प्रेत का एकादशाह कर्म है। यदि मृत्यु के उपरांत एकादशाह को होने वाले वृषोत्सर्ग के विषय में नैमित्तिक वा काम्य का भेद न कर सकें तो शेष समझना कठिन होगा। जिन्होंने स्वयं समझ लिया उनको समझाने की आवश्यकता नहीं है और जो नहीं समझे वो समझने वाले ही नहीं हैं। अब हमें वृषोत्सर्ग निषेध के प्रमाणों का अवलोकन करना है जिसके आधार पर निषेध किया जाता है क्योंकि जो निषेध करने वाले होते हैं वो तो वही प्रमाण प्रस्तुत करेंगे और यदि उन प्रमाणों का भाव स्पष्ट न किया जाय तो विवाद का अवसर शेष रहेगा।

सपिण्डीकरणादूद्धर्वं यत्किञ्चिच्छ्राद्धिकं भवेत् । इष्टं वाऽप्यथवा पूर्त्तं तन्न कुर्यान्मलिम्लुचे ॥
इस में जो निषेध कहा गया है वह सपिंडीकरण के उपरांत कहा गया है अर्थात सपिंडीकरण से पूर्व निषेध का तो इसी वचन से खंडन हो रहा है, जबकि यह प्रमाण खंडन के लिये प्रस्तुत किया जाता है। जो प्रमाण ही प्रशस्त सिद्ध कर रहा है उस प्रमाण से खंडन कैसे सिद्ध हुआ ये समझना कठिन है। इस प्रमाण से जो निषेध करते हैं कृपया इसका पुनर्विचार करें।
अग्न्याधेयं प्रतिष्ठाश्च यज्ञदानव्रतानि च । देवव्रतवृषोत्सर्गचूडाकरण मेखलाः ॥
माङ्गल्यमभिषेकञ्च मलमासे विवर्जयेत् । वापीकूपतडागादिप्रतिष्ठा यज्ञकर्म च ॥
वृषोत्सर्ग निषेध का मुख्य प्रमाण यही है और इसी के आधार पर कोई भी निषेध करते हैं। इसमें वृषोत्सर्ग सहित और भी अनेकों कर्म का अधिकमास में निषेध किया गया है और हमें वृषोत्सर्ग निषेध को ही ग्रहण करना है क्योंकि यहां वृषोत्सर्ग उल्लिखित है एवं इस प्रमाण का त्याग करके विचार ही नहीं किया जा सकता है।
वर्षेवर्षे तु यच्छ्राद्धं मातापित्रोर्मृतेऽहनि। मलमासे न कर्तव्यं व्यासस्य वचनं यथा ॥
गर्भे वार्धुषिके प्रेते भृत्ये मासानुमासिके आब्दिके च तथा श्राद्धे नाधिमासो विधीयते ॥
विवाहादौ स्मृतः सौरो यज्ञादौ सावनः स्मृतः। आब्दिके पितृकार्ये तु चान्द्रो मासः प्रशस्यते ॥
यस्मिन्राशौ गते सूर्ये विपत्तिः स्याद्द्विजन्मनः। तद्राशावेव कर्तव्यं पितृकार्यं मृतेऽहनि ॥
वषट्कारश्च होमश्च पर्व चाग्रायणं तथा ॥ मलमासेऽपि कर्तव्यं काम्या इष्टीर्विवर्जयेत् ॥
अग्न्याध्येयं प्रतिष्ठां च यज्ञदानव्रतानि च ॥ वेदव्रत”वृषोत्सर्ग“चूडाकरणमेखलाः ॥
मांगल्यमभिषेकं च मलमासे विवर्जयेत् ॥
नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रयतः सन्मलिम्लुचे। तीर्थे स्नानं गजच्छायां प्रेतश्राद्धं तथैव च ॥
इस प्रमाण के विषय में तो मैं एक ही बात कहूंगा कि क्या इसका मूल ज्ञात है, मैं मूल को जानबूझ कर स्पष्ट नहीं कर रहा हूँ। हमें और भी ऐसे प्रमाणों का अवलोकन करना आवश्यक है और एक प्रमाण से कुछ भी विहित वा निषिद्ध करने वालों को शांत रखना भी आवश्यक है। ऐसे ढेरों प्रमाणों से का अवलोकन करने पर ही निर्णय किया जा सकता है, एक-दो प्रमाणों को देखकर नहीं। मेरे पास सबके मूल हैं अभी बताया नहीं गया है आगे मूल भी अंकित किया जायेगा।
निर्ममं मलिनं मासं प्रेतानां च हिताय च । अतः प्रेतक्रियाः सर्वाः कार्या मलिम्लुचेऽपि च॥
यत्कर्तव्यं न कर्तव्यं मलमासे द्विजोत्तमाः। तदिदानीं प्रवक्ष्यामि कथितं च प्रसंगतः ॥
यच्छ्राद्धं प्रेतसंबंधि सर्पिडीकरणावधि । मलमासेऽपि तत्कार्यं विशि नष्टि सपिंडनम् ॥
यदा तु द्वादशो मासो दैवान्मलिम्लुचो भवेत्। तत्रैव यत्नात्कर्तव्या क्रिया प्रेतस्य वार्षिकी ॥
मासांतरे तु पतिते तस्मिन्नेव मलिम्लुचे । तदा त्रयोदशे मासि कर्तव्यं तत्सपिंडनम्॥
वर्ज्यं मासिकया श्राद्धमेकं तस्मिंस्त्रयोदशे । त्रिंशता घटिकैः श्राद्धं वर्धतेऽद्यापि संमितम् ॥
कुर्यात्पत्याब्दिकं कर्म प्रयत्नेन मलिम्लुचे । नैमित्तिकं च कुर्वीत नाधिकारस्तयोर्भवेत् ॥
तीर्थस्नानमलभ्यं तत्तदाद्यं देवदर्शनम् । उपवासादिकं कर्म सीमन्तोन्नयनं तथा ॥
आर्तवर्जं पुंसवनं पुत्रादिमुखदर्शनम् । मलमासेपि कुर्वीत शुक्रे चास्तमुपागते ॥
मलमासेपि कुर्वीत नृपाणामभिषेचनम्। व्रतारंभं प्रतिष्ठां च चूडाकर्म च मेखलाम्॥
मंत्रोपासां रहस्यं च महादानं सुमङ्गलम् । विवाहं च गृहारंभं प्रवेशं नववेश्मनः ॥
उपग्रहं गवादीनामाश्रमांतरसंक्रमम् । दीर्घमात्रासु नेज्यं वै तीर्थयात्रावसेचनम्॥
वर्षवृद्धि”वृषोत्सर्ग“कन्या द्विर्नयनादि च । यज्ञं च कामिकं विद्वान्मलमासे विवर्जयेत् ॥
एवमस्तं गते शुक्रे वृद्धबाल्ये च संत्यजेत्। पादास्तं च महास्तं च द्विविधं चास्तमस्य तु ॥
निषेधपरक और भी पर्याप्त प्रमाण यहां प्रस्तुत किया गया है और इन्हीं निषेध के साथ ही कुछ विहित के प्रमाण भी संलग्न हैं अब दोनों स्थानों से दो प्रमाण लेते हैं :
प्रमाण १ – नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रयतः सन्मलिम्लुचे। तीर्थे स्नानं गजच्छायां प्रेतश्राद्धं तथैव च ॥
प्रमाण २ – एवमस्तं गते शुक्रे वृद्धबाल्ये च संत्यजेत्। पादास्तं च महास्तं च द्विविधं चास्तमस्य तु ॥
ये दोनों प्रमाण वहीं हैं जहां निषेध किया गया है और ये प्रमाण प्रशस्त सिद्ध करते हैं साथ ही संस्काररत्नमाला आदि में पाराशरवचन रूप से एक और भी वचन मिलता है :
उपाकर्म तथोत्सर्गः प्रसवाहोत्सवोऽष्टकाः । मासवृद्धौ परे कार्या वर्जयित्वा तु पैतृकम् ॥ – संस्काररत्नमाला
“नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रयतः सन्मलिम्लुचे। तीर्थे स्नानं गजच्छायां प्रेतश्राद्धं तथैव च ॥” मलमास में केवल काम्य कर्म का ही निषेध है नित्य और नैमित्तिक प्रशस्त है। प्रेतश्राद्ध भी इसी कारण होगा क्योंकि नैमित्तिक है यदि काम्य श्राद्ध हो तो नहीं हो सकता। वृषोत्सर्ग का भी निमित्त ही है अन्यथा और तो कोई कारण सिद्ध ही नहीं हो सकता। अब कुछ लोग संकल्प के “सद्गति प्राप्ति आदि” को लेकर काम्य सिद्ध करें तो ऐसा नहीं हो सकता फिर तो श्राद्ध के संकल्प में भी “प्रेतत्व विमुक्ति कामः” पद है तो क्या वह काम्य है ?
यदि मृत्यु न होती तो श्राद्ध भी न होता और वृषोत्सर्ग भी नहीं होता, मृत्यु के निमित्त से श्राद्ध हो रहा है और वृषोत्सर्ग भी होगा अस्तु नैमित्तिक है। काम्य के लिये ढेरों अवसर हैं और उसके लिये मुहूर्त की आवश्यकता होगी। क्या एकादशाह के दिन मुहूर्त शोधन की कोई आवश्यकता है ? नहीं एकादशाह होगा इसलिये उसी दिन वृषोत्सर्ग भी होगा – निमित्तवश होने के कारण नैमित्तिक है।
“एवमस्तं गते शुक्रे वृद्धबाल्ये च संत्यजेत्। पादास्तं च महास्तं च द्विविधं चास्तमस्य तु ॥” – इस प्रमाण में यह कहा गया है कि जो मलमास में निषिद्ध है वह कर्म शुक्रास्त (आबालवृद्ध) में भी नहीं होगा।
बृहस्पति के वचन में गुरु भी कहा गया है : “बालेवायदिवावृद्धे शुक्रेवास्तंगतेगुरौ ॥ मलमास इवैतानि वर्जयेद्देवदर्शनं ॥” अर्थात काम्य वृषोत्सर्ग के लिये गुरु-शुक्र का भी विचार किया जायेगा और अस्त होने पर नहीं होगा। क्या कभी किसी ने श्राद्ध में वृषोत्सर्ग के लिये सपने में भी गुरु-शुक्र अस्त का विचार सोचा है। ऐसा इसलिये नहीं क्योंकि यहां नैमित्तिक है, और गुरु शुक्र शुद्धि का विचार ही नहीं किया जायेगा। और यदि मलमास में विचार होगा तो गुरु-शुक्रास्त भी विचार करना होगा अन्य मासों में। क्योंकि जो मलमास में निषिद्ध है वह गुरु-शुक्रास्त में भी निषिद्ध है।

अनित्यमनिमित्तंचदानंचमहदादिकम्। अग्न्याधानाध्वरापूर्वतीर्थयात्रामरेक्षणम् ॥
देवारामतडागादिप्रतिष्ठामौजि बंधनम्। आश्रमस्वीकृतिः “काम्यवृषोत्सर्गश्च”निष्क्रमः॥
राज्याभिषेकः प्रथमश्चूडाकर्मव्रतानि च। अन्नप्राशनमारंभोगृहाणांच प्रवेशनम् ॥
स्नानंविवाहोनामातिपन्न देवमहोत्सवः। व्रतारंभसमाप्तीचकर्मकाम्यंच पाप्मनाम् ॥
प्रायश्चित्तन्तुसर्वस्य मलमासेविवर्जयेत् ॥ – मलमासे वर्ज्यान्युक्तानिकालादर्शे
अब यदि नैमित्तिक और काम्य भेद से काम्य का ही निषेध है ऐसा कैसे ? तो इसके लिये वो प्रमाण जो निर्णयसिंधु आदि ग्रंथों में कालादर्श मूल कहकर उल्लिखित है उसका अवलोकन करें और यहां सिद्ध हो रहा है एवं वृषोत्सर्ग के विषय में भी सिद्ध हो रहा है कि केवल “काम्य वृषोत्सर्ग” मलमास में निषिद्ध है क्योंकि यहां स्पष्ट रूप से “काम्य वृषोत्सर्गः” कहकर निषेध किया गया है। अर्थात नैमित्तिक प्रशस्त है यह भी सिद्ध होता है।
मलमास निषिद्ध हेतु एक अन्य सामान्य सूत्र भी बताया गया है कि जो कर्म आगे संभव न हो वह मलमास में भी करे। एकादशाह आगे संभव नहीं है वह मृत्युदिवस से ही ग्यारहवां दिन होगा। श्राद्ध पुनः नहीं किया जायेगा अर्थात काम्यवृषोत्सर्ग का तो अवसर होगा किन्तु एकादशाह के दिन वृषोत्सर्ग करने का अवसर दुबारा नहीं प्राप्त होगा। अर्थात उस व्यक्ति की पुनः न ही मृत्यु होगी और न ही पुनः षोडश श्राद्ध होगा।
इस प्रकार अनेक दृष्टिकोण से सिद्ध होता है कि मलमास में किया जाने वाले वृषोत्सर्ग जिसका निमित्त मृत्यु है वह नैमित्तिक है और जहां कहीं भी निषेध वचन हैं वो काम्य वृषोत्सर्ग के लिये निषेध करते हैं एवं नैमित्तिक को विहित करते हैं। अस्तु सिद्ध हो जाता कि यदि किसी की मृत्यु के उपरांत एकादशाह के दिन वृषोत्सर्ग करना हो तो किया जा सकता है। यहां प्रामाणिक सिद्धि की गयी है और विद्वानों के लिये ये विश्लेषण नहीं किया गया है वो तो प्रमाणों से ही समझ जाते हैं।
उन लोगों के लिये इतना विश्लेषण किया गया है जो एक-दो श्लोक लेकर तीसमारखां बना करते हैं एवं उसका भी मूल ज्ञात नहीं होता। ऐसे लोगों को ही चुनौती है कि जिस प्रकार यहां प्रमाणित रूप से सिद्ध किया गया है और सभी प्रमाण विषय से संबंधित हैं जिसे स्वीकार न हो अर्थात “कह दिया सो कह दिया” करने वाला मूढ़ हो तो प्रामाणिक रूप से खंडन करे। अरे यदि विश्लेषण न किया गया हो तो समझ भी नहीं सकोगे।
विद्वानों के प्रति ये दुत्कार नहीं है और यदि किञ्चित भी ऐसा हुआ हो तो क्षमाप्रार्थी हूँ। क्योंकि विद्वानों को “कह दिया सो कह दिया” ऐसा दुराग्रह होता ही नहीं। वो प्रामाणिक रूप से सिद्ध विषय में अपना मत भी बदलते हैं और मैंने यह देखा है। मूढ़ों के लिये तो मैं भी कह रहा हूँ खंडन करो, यदि प्रामाणिक रूप से खंडित होगा तो मुझे स्वीकार्य होगा। विद्वानों का मार्गदर्शन ही चाहिये उनके लिये चुनौती नहीं है जहां त्रुटि हुयी हो वहां विद्वान सुझाव दें।
यह विश्लेषण जहां प्रश्न (विवाद) उत्पन्न हुआ वहां का तभी तक था जब तक मेरे पास नहीं आया और मैंने विश्लेषण नहीं किया। “संपूर्ण कर्मकांड विधि” पर किया गया विश्लेषण किसी व्यक्ति-गांव आदि विशेष के लिये नहीं होता अपितु देशभर के लिये होता है। किन्तु कोई इसे मेरा निर्णय न समझे, निर्णय व्यक्तिगत रूप से ही जिसकी आवश्यकता हो उसे प्रदान किया जाता है, उसकी दक्षिणादि भी होती है। यदि किसी ने इसकी दक्षिणा ही नहीं दिया तो ये उसके लिये निर्णय दिया ही नहीं गया है।
निष्कर्ष
इस गहन शास्त्रीय विश्लेषण का मूल निष्कर्ष यह है कि अधिकमास (मलमास) में कर्मों का निषेध केवल ‘काम्य कर्मों’ के लिए है, ‘नैमित्तिक कर्मों’ के लिए नहीं। पारस्कर गृह्यसूत्र और बौधायन गृह्यशेषसूत्र के साक्ष्यों से जहाँ कार्तिक, आश्विन और वैशाख मासों में अथवा अन्यत्र किए जाने वाले वृषोत्सर्ग की ‘काम्य संज्ञा’ सिद्ध होती है, वहीं गरुड़ पुराण, स्कन्द पुराण और अग्नि पुराण के प्रमाणों से एकादशाह (ग्यारहवें दिन) को प्रेतत्व विमुक्ति हेतु किया जाने वाला वृषोत्सर्ग ‘नैमित्तिक’ सिद्ध होता है।
चूँकि नैमित्तिक कर्म निमित्त (मृत्यु और एकादशाह तिथि) के अधीन होते हैं और इनका भविष्य में अपकर्षण या पुनरावृत्ति संभव नहीं है, अतः कालादर्श और निर्णयसिंधु के आलोक में अधिकमास में “नैमित्तिक वृषोत्सर्ग” पूर्णतः विहित और शास्त्रसम्मत है।
डिस्क्लेमर (Disclaimer)
अस्वीकरण: इस आलेख में प्रस्तुत निष्कर्ष प्राचीन गृह्यसूत्रों, पुराणों और निर्णयसिंधु आदि प्रामाणिक ग्रंथों के सूक्ष्म अंतर्संबंधों के समन्वय पर आधारित हैं। पारंपरिक रूप से प्रचलित देश-भेद या कुलाचार जनित भ्रम की स्थिति में सुधी पाठक शास्त्रीय साक्ष्यों को ही सर्वोपरि मानें। आलेख में निहित परुष (कड़े) वचन केवल शास्त्रमर्यादा को नष्ट करने वाले स्वेच्छाचारी ‘कूपमंडूकों’ को जाग्रत करने के उद्देश्य से हैं, प्रामाणिक विद्वानों के प्रति लेखक सदैव नतमस्तक हैं। इस मौलिक विश्लेषणात्मक शोध पर लेखक का वैधानिक कॉपीराइट सुरक्षित है।
कर्मकांड विधि में शास्त्रोक्त प्रमाणों के साथ प्रामाणिक चर्चा की जाती है एवं कई महत्वपूर्ण विषयों की चर्चा पूर्व भी की जा चुकी है। तथापि सनातनद्रोही उचित तथ्य को जनसामान्य तक पहुंचने में अवरोध उत्पन्न करते हैं। एक बड़ा वैश्विक समूह है जो सनातन विरोध की बातों को प्रचारित करता है। गूगल भी उसी समूह का सहयोग करते पाया जा रहा है अतः जनसामान्य तक उचित बातों को जनसामान्य ही पहुंचा सकता है इसके लिये आपको भी अधिकतम लोगों से साझा करने की आवश्यकता है।








