“ब्राह्मणत्व जन्म से प्राप्त होता है, किंतु ब्राह्मणत्व की रक्षा कर्म से होती है।”
ब्राह्मण के बिना धर्म और कर्मकांड की कल्पना भी नहीं की जा सकती। धर्म और कर्मकांड का ज्ञान भी हमें शास्त्र ही देते हैं और धर्म एवं कर्मकांड में ब्राह्मण की अनिवार्यता भी शास्त्र ही बताते हैं। किन्तु ब्राह्मण की अनिवार्यता बताने के साथ ही शास्त्र ब्राह्मणों की योग्यता और अयोग्यता का भी निर्धारण करते हैं जिससे हमें ग्राह्य और अग्राह्य अर्थात पात्र और अपात्र का ज्ञान होता है। इस विषय का ज्ञान भी हमें शास्त्रों के वचन से ही होते हैं और यहां इसी को स्पष्ट करें वाले प्रमाणों का संग्रह किया गया है।
कर्मकाण्ड में ग्राह्यग्राह्य ब्राह्मण अर्थात पात्रापात्र विचार – प्रमाण संकलन
“योग्य ब्राह्मण का अभाव कलयुग का सत्य है, किंतु प्रयास श्रेष्ठता का ही होना चाहिए।”
कर्मकाण्ड में यदि ब्राह्मणों की योग्यता को जानना समझना चाहें तो इसे ग्राह्यग्राह्य ब्राह्मण अर्थात पात्रापात्र विचार कहा जा सकता है। यह विषय विलुप्त होता जा रहा है क्योंकि अधिकांशतः ब्राह्मण स्वयं ही अपात्र अर्थात अग्राह्य सिद्ध हो जाते हैं। यदि मैं स्वयं की बात करूँ (अन्य की नहीं) तो मैं भी अग्राह्य (अपात्र) श्रेणी के अंतर्गत ही समाहित हूँ।
अब आप स्वयं समझ सकते हैं कि मेरे अनेकों ब्लॉग, सोशल मीडिया पर कर्मकांड के विस्तृत और प्रामाणिक अर्थात शास्त्रसम्मत ज्ञान भरे परे हैं और मैं स्वयं को अपात्र-अग्राह्य की श्रेणी का घोषित कर रहा हूँ वो भी सार्वजनिक रूप से इस ब्लॉग पर ही।
यदि आप इस “संपूर्ण कर्मकांड विधि” ब्लॉग का ही सम्यक अवलोकन करें तो ज्ञात होगा कि सामान्य कर्मकांडियों की तुलना में मेरा शास्त्रज्ञान कई गुणा अधिक है। किन्तु वास्तविकता यह है कि ईश्वरीय कृपा के कारण हो रहा है मेरे पास इसकी योग्यता वास्तव में है नहीं। यह ईश्वर की इच्छा से संपन्न हो रहा है ईश्वर स्वयं ही मेरे माध्यम से यह कार्य कर रहा है।
विशेष ध्यातव्य : यहां योग्यायोग्य ब्राह्मणों के शास्त्रीय प्रमाण संकलित किये गए हैं किसी को अयोग्य सिद्ध नहीं किया जा रहा है। ये कसौटी स्वयं ही कर्मकांडी और यजमान को कसना चाहिये। साथ ही वर्त्तमान युग में इन कसौटियों पर खड़ा उतरे ऐसा ब्राह्मण दुर्लभ है और उक्त परिस्थिति में भी शास्त्र ही मार्गदर्शन करते हैं जिसका प्रमाण भी यहां संग्रह किया गया है। आलेख का उद्देश्य यजमानों के लिये ब्राह्मण का त्याग करना अथवा कर्मकांडी का कर्मकांड से विरक्त होना नहीं अपितु योग्यता के प्रति सजग करना है।

गाय, अग्नि, ब्राह्मण, शास्त्र, स्वर्ण, जल, स्त्री, माता और पिता इनकी निंदा नहीं करनी चाहिये। जो इनकी निंदा करता है उसकी उर्ध्वगति नहीं होती ऐसा प्रजापति ने स्वयं कहा है। यहां स्पष्ट यह होता है कि ब्राह्मण की भी निंदा नहीं करनी चाहिये और इस आलेख का विषय ब्राह्मण की निंदा करना नहीं है अपितु ब्राह्मण के योग्यायोग्य विषयक शास्त्रवचनों का संग्रह करना है।
गामग्निं ब्राह्मणं शास्त्रं काञ्चनं सलिलं स्त्रियः ॥
मातरं पितरञ्चैव ये निन्दन्ति नराधमाः। न तेषामूर्ध्वगमनमिदमाह प्रजापतिः॥
मत्स्यपुराण १०९/२०
आज देश में ब्राह्मणों के विरुद्ध जिस वातावरण का निर्माण किया गया है इसके कर्त्ता-धर्ता आततायी संज्ञक सिद्ध होते हैं। ब्राह्मणों को देश से भगाने की बात की जा रही हो अथवा ब्राह्मणों की बेटी छीनने की बात हो ऐसा सभी प्रकार के नारा लगाने वाले आततायी ही कहे जा सकते हैं। ब्राह्मण विरोध करने वाले धर्मद्रोही सिद्ध होते हैं और ये स्वयं ही समाज में रहने के योग्य नहीं हैं। इनके प्रति शासन तंत्र को कठोर निर्णय लेने की आवश्यकता तो है किन्तु सच्चाई यह है कि ये शासन तंत्र द्वारा ही पल्लवित-पुष्पित-संरक्षित हैं।
यो हन्यान्न स पापेन लिप्यते मनुजेश्वर!। गुरुं वा बालवृद्धं वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् ॥
आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन्। आततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन ॥
मत्स्यपुराण २२७/२०
ब्राह्मण माहात्म्य विषयक विस्तृत चर्चा हम पृथक करेंगे किन्तु यहां संक्षेप में उद्धृत करने का उद्देश्य यह है कि इस आलेख का कोई भी ब्राह्मण निंदा परक भाव ग्रहण न करें और न ही इनको आधार बनाकर ब्राह्मणों की निंदा करें। हमारा उद्देश्य ब्राह्मण निंदा है ही नहीं और यहां केवल शास्त्रों के प्रमाण प्रस्तुत किये गए हैं विश्लेषण किया ही नहीं गया है। किन्तु यह भी स्पष्ट करना अत्यावश्यक है कि योग्य ब्राह्मण उपलब्ध होने पर अयोग्य त्याज्य हो जाता है अर्थात सभी ब्राह्मणों को योग्यता के प्रति अत्यधिक जागरूक होना आवश्यक है।

ब्राह्मण की योग्यायोग्यता का प्रमाण
“जो निर्णय, विधि-विधान को प्रमाणों द्वारा सिद्ध नहीं कर सकता वह कर्मकाण्डी कहलाने का अधिकारी नहीं हो सकता”
यथाऽश्वा रथहीनास्तु रथाश्चाश्वैर्विना यथा । एवं तपोऽप्यविद्यस्य विद्या चाप्यतपस्विनः ॥
यथाऽन्नं मधुसंयुक्तं मधु चान्नेन संयुतम् । एवं तपश्च विद्या च संयुक्तं भेषजं महत् ॥
विद्यातपोभ्यां संयुक्तं ब्राह्मणं जपतत्परम् । कुत्सितेष्वपि वर्तन्तं नैनः संस्पृशते कचित् ॥
अत्रि स्मृति २/१०-१३
न पात्रं प्रतिकृत्यर्थं न चालं सोदकं तथा । मृतभार्य्यो ह्यभार्यश्च अपुत्रो मृतपुत्रकः ॥
शूद्रसंस्कारकश्चैव कृपणो गणयाजकः । प्रायश्चित्तगृहीतश्च राजयाजकपैशुनौ ॥
शूद्रगेहनिवासी च शूद्रप्रेरक एव च । स्वल्पकण्ठो वामनश्च वृषलीपतिरेव च ॥
बन्धुद्वेषी गुरुद्वेषी भार्याद्वेषी तथैव च । हीनांगश्चैव वृद्धांगो भग्नदंतश्च दांभिकः ॥
प्रतिग्राही च कुनखः पारदारिक एव च । श्वित्री कुष्ठी कुलोद्भूतो निद्रालुर्व्यसनार्थकः ॥
अदीक्षितः कदर्यश्च चंडरोगी गलद्व्रणः । महाव्रणी च उदरी यज्ञपात्रं न कारयेत् ॥
भविष्यपुराणम् /पर्व २ (मध्यमपर्व)/भागः २/१७/१०-१५
अग्निहोत्रपरान्विप्रान्वेदविद्याविचक्षणान्।
श्रोत्रियांश्च तथा वृद्धान्षट्कर्म निरतान्सदा। बहुभृत्यकुटुम्बांश्च दरिद्रान्संयुतान्गुणैः॥
अव्यंगान्रोगनिर्मुक्ताञ्जिताहारांस्तथा शुचीन्। एते स्युर्ब्राह्मणा राजञ्छ्राद्धार्हाः परिकीर्तिताः ॥
अनर्हा ये च निर्दिष्टाः शृणु तानपि वच्मि ते। हीनांगानधिकांगांश्च सर्वभाक्षन्निराकृतीन् ॥
श्यावदन्तान्वृथादन्तान्वेदविक्रयकारकान्। वेदविप्लवकान्वापि वेदशास्त्रविवर्जितान् ॥
कुनखान्रोगसंयुक्तान्द्विर्नग्नान्परहिंसकान्। जनापवादसंयुक्तान्नास्तिकानृतकानपि ॥
वार्धुषिकान्विकर्मस्थाञ्छौचाचार विवर्जितान्। अतिदीर्घान्कृशान्वापि स्थूलानपि च लोमशान् ॥
निर्लोमान्वर्जयेच्छ्राद्धे य इच्छेत्पितृगौरवम्। परदाररता ये च तथा यो वृषली पतिः ॥
वंध्या वै वृषली प्रोक्ता वृषली च मृतप्रजा। अपरा वृषली प्रोक्ता कुमारी या रजस्वला ॥
षण्ढो मलिम्लुचो दम्भी राजपैशुन्यवृत्तयः। सगोत्रायाश्च संभूतस्तथैकप्रवरासुतः ॥
कनिष्ठः प्राक्कृताधानः कृतोद्वाहश्च प्राक्तु यः। तथा प्राग्दीक्षितो यश्च स त्याज्यो गृहसंयुतः ॥
पितृमातृपरित्यागी तथा च गुरुतल्पगः। निर्द्दोषां यस्त्यजेत्पत्नीं कृतघ्नो यश्च कर्षुकः ॥
शिल्पजीवी प्रमादी च पण्यजीवी कृतायुधः। एतान्विवर्जयेच्छ्राद्धे येषां नो ज्ञायते कुलम् ॥
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ये शस्ताः श्राद्धकर्मणि। ये ब्राह्मणाः पुरा ख्याताः पापानां पंक्तिपावनाः ॥
त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडंगवित्। यश्च विद्याव्रतस्नातो धर्मद्रोणस्य पाठकः॥
पुराणज्ञस्तथा ज्ञानी विज्ञेयो ज्येष्ठसामवित्। अथर्वशिरसो वेत्ता क्रतुगामी सुकर्मकृत् ॥
सद्यःप्रक्षालको यश्च शुक्लो दौहित्र एव च। जामाता भागिनेयश्च परोपकरणे रतः ॥
मृष्टान्नादो मृष्टवाक्यः सदा जपपरायणः। एते ते ब्राह्मणा ज्ञेया निःशेषाः पंक्तिपावनाः ॥
स्कंदपुराण, खण्ड ६ (नागरखण्ड), २१७/८-२३
श्वित्री कुष्ठी तथा चैव कुनखी श्यावदन्तकः। रोगी हीनातिरिक्ताङ्गः पिशुनोमत्सरस्तथा ॥
दुर्भगो हि तथा षण्डः पाषण्डी वेदनिन्दकः। हैतुकः शूद्रयाजी च अयाज्यानाञ्च याजकः ॥
नित्यं प्रतिग्रहे लुब्धो याचकोविषयात्मकः। श्यावदन्तोऽथ वैद्यश्च असदालापकस्तथा ॥
एते श्राद्धे च दाने च वर्जनीयाः प्रयत्नतः। तथा देवलकश्चैव भृतकोवेदविक्रयी ॥
एते वर्ज्याः प्रयत्नेन एवमेव यमोऽब्रवीत् ॥
यम स्मृति ३/३४-३८
ये सोमपा विरजसो धर्मज्ञाः शान्तचेतसः । व्रतिनो नियमस्थाश्च ऋतुकालाभिगामिनः ॥
पञ्चाग्निरप्यधीयानो यजुर्वेदविदेव च । बह्वृचश्च त्रिसौपर्णस्त्रिमधुर्वाऽथ योऽभवत् ॥
त्रिणाचिकेतच्छन्दोगो ज्येष्ठसामग एव च । अथर्वशिरसोऽध्येता रुद्राध्यायी विशेषतः ॥
अग्निहोत्रपरो विद्वान् न्यायविच्च षडङ्गवित् । मन्त्रब्राह्मणविच्चैव यश्च स्याद् धर्मपाठकः ॥
ऋषिव्रती ऋषीकश्च तथा द्वादशवार्षिकः । ब्रह्मदेयानुसंतानो गर्भशुद्धः सहस्रदः ॥
चान्द्रायणव्रतचरः सत्यवादी पुराणवित् । गुरुदेवाग्निपूजासु प्रसक्तो ज्ञानतत्परः ॥
विमुक्तः सर्वतो धीरो ब्रह्मभूतो द्विजोत्तमः । महादेवार्चनरतो वैष्णवः पङ्क्तिपावनः ॥
अहिंसानिरतो नित्यमप्रतिग्रहणस्तथा । सत्री च दाननिरता विज्ञेयः पङ्क्तिपावनः ॥
युवानः श्रोत्रियाः स्वस्था महायज्ञपरायणाः । सावित्रीजापनिरता ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः ॥
कुलानां श्रुतवन्तश्च शीलवन्तस्तपस्विनः । अग्निचित्स्नातका विप्रः विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः ॥
मातापित्रोर्हिते युक्तः प्रातः स्नायी तथा द्विजः । अध्यात्मविन्मुनिर्दान्तो विज्ञेयः पङ्क्तिपावनः ॥
ज्ञाननिष्ठो महायोगी वेदान्तार्थविचिन्तकः । श्रद्धालुः श्राद्धनिरतो ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः ॥
वेदविद्यारतः स्नातो ब्रह्मचर्यपरः सदा । अथर्वणो मुमुक्षुश्च ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः ॥
असमानप्रवरको ह्यसगोत्रस्तथैव च । असंबन्धी च विज्ञेयो ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः ॥
भोजयेद् योगिनं शान्तं तत्त्वज्ञानरतं यतः। अलाभे नैष्ठिकं दान्तमुपकुर्वाणकं तथा ॥
तदलाभे गृहस्थं तु मुमुक्षुं सङ्गवर्जितम् । सर्वालाभे साधकं वा गृहस्थमपि भोजयेत् ॥
प्रकृतेर्गुणतत्त्वज्ञो यस्याश्नाति यतिर्हविः । फलं वेदविदां तस्य सहस्रादतिरिच्यते ॥
तस्माद् यत्नेन योगीन्द्रमीश्वरज्ञानतत्परम् । भोजयेद् हव्यकव्येषु अलाभादितरान् द्विजान् ॥
कूर्मपुराण उत्तरभाग २१/३-१८
अपि विद्याकुलैर्युक्ता हीनवृत्ता नराधमाः। यत्रैते भुञ्जते हव्यं तद्भवेदासुरं द्विजाः ॥
यस्य वेदश्च वेदी च विच्छिद्येते त्रिपूरुषम् । स वै दुर्ब्राह्मणो नार्हः श्राद्धादिषु कदाचन ॥
शूद्रप्रेष्यो भृतो राज्ञो वृषली ग्रामयाजकः । बधबन्धोपजीवी च षडेते ब्रह्मबन्धवः ॥
दत्तानुयोगो द्रव्यार्थं पतितान् मनुरब्रवीत् । वेदविक्रयिणो ह्येते श्राद्धादिषु विगर्हिताः ॥
सुतविक्रयिणो ये तु परपूर्वासमुद्भवाः । असामान्यान्यजन्ते ये पतितास्ते प्रकीर्तिताः ॥
असंस्कृताध्यापका ये भृत्या वाऽध्यापयन्ति ये । अधीयते तथा वेदान् पतितास्ते प्रकीर्तिताः ॥
वृद्धश्रावकनिर्ग्रन्थाः पञ्चरात्रविदो जनाः । कापालिकाः पाशुपताः पाषण्डा ये च तद्विधाः ॥
यस्याश्नन्ति हवींष्येते दुरात्मानस्तु तामसाः । न तस्य तद् भवेच्छ्राद्धं प्रेत्य चेह फलप्रदम् ॥
अनाश्रमी द्विजो यः स्यादाश्रमी वा निरर्थकः । मिथ्याश्रमी च ते विप्रा विज्ञेयाः पङ्क्तिदूषकाः ॥
दुश्चर्मा कुनखी कुष्ठी श्वित्री च श्यावदन्तकः । विद्ध्यजननश्चैव स्तेनः क्लीबोऽथ नास्तिकः ॥
मद्यपो वृषलीसक्तो वीरहा दिधिषूपतिः । आगारदाही कुण्डाशी सोमविक्रयिणो द्विजाः ॥
परिवेत्ता च हिंस्रः श्च परिवित्तिर्निराकृतिः । पौनर्भवः कुसीदश्च तथा नक्षत्रदर्शकः ॥
गीतवादित्रनिरतो व्याधितः काण एव च । हीनाङ्गश्चातिरिक्ताङ्गो ह्यवकीर्णीस्तथैव च ॥
कान्तादूषी कुण्डगोलौ अभिशस्तोऽथ देवलः। मित्रध्रुक् पिशुनश्चैव नित्यं भार्यानुवर्त्तितः ॥
मातापित्रोर्गुरोस्त्यागी दारत्यागी तथैव च। गोत्रस्पृक् भ्रष्टशौचश्च काण्डस्पृष्टस्तथैव च ॥
अनपत्यः कूटसाक्षी याचको रङ्गजीवकः । समुद्रयायी कृतहा तथा समयभेदकः ॥
देवनिन्दापरश्चैव वेदनिन्दारतस्तथा । द्विजनिन्दारतश्चैते वर्ज्याः श्राद्धादिकर्मसु ॥
कृतघ्नः पिशुनः क्रूरो नास्तिको वेदनिन्दकः । मित्रध्रुक् कुहकश्चैव विशेषात् पङ्क्तिदूषकाः ॥
सर्वे पुनरभोज्यान्नः तदानार्हाश्च कर्मसु । ब्रह्मभावनिरस्ताश्च वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥
शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गः संध्योपासनवर्जितः । महायज्ञविहीनश्च ब्राह्मणः पङ्क्तिदूषकः ॥
अधीतनाशनश्चैव स्नानहोमविवर्जितः । तामसो राजसश्चैव ब्राह्मणः पङ्क्तिदूषकः ॥
कूर्मपुराण उत्तरभाग २१/२६-४६
भ्रष्टशौचवताचारे विप्रे वेदविवर्जिते । रोदित्यन्नं दीयमानं किं मया दुष्कृतं कृतम् ॥
स्कंदपुराण, खण्ड ४ (काशीखण्ड), ४०/९६
नष्टशौचे व्रतभ्रष्टे वेदशास्त्रविवर्जिते । दीयमानं रुदत्यन्नं किं मया दुष्कृतं कृतम् ॥
व्यास स्मृति – ४/५३
रोगी हीनातिरिक्ताङ्गः काणः पौनर्भवस्तथा । अवकीर्णी श्यावदन्तः सर्वाशी वृषलीपतिः ॥
मित्रध्रुक्पिशुनः सोमविक्रयी परनिन्दकः । पितृमातृगुरुत्यागी नित्यं ब्राह्मणनिन्दकः ॥
शूद्रान्नं मन्त्रसंयुक्तं यो विप्रो भक्षयेन्नृप । सोऽस्पृश्यः कर्मचाण्डालः स्पृष्ट्वा स्नानं समाचरेत् ॥
कुनखी वृषली स्तेयी वार्द्धुष्यः कुण्डगोलकौ । महादानरतो यश्च यश्चात्महनने रतः ॥
भृतकाध्यापकः क्लीबः कन्यादूष्यभिशस्तकः । एते विप्राः सदा त्याज्याः परिभाव्य प्रयत्नतः ॥
प्रतिग्रहं गृहीत्वा तु वाणिज्यं यस्तु कारयेत् । तस्य दानं न दातव्यं वृथा भवति तस्य तत् ॥
श्रुताध्ययनसम्पन्ना ये द्विजा वृत्ततत्पराः । तेषां यद्दीयते दानं सर्वमक्षयतां व्रजेत् ॥
स्कंदपुराण, खण्ड ५ (अवन्ती/रेवाखण्ड), ५०/६-१२
अनूढातनयो राजन्यश्च पौनर्भवः सुतः । शूद्रापतिर्दुराचारो वाणिज्यायुधजीवकः ॥
तथा वार्धुषिको यश्च शूद्रस्य च पुरोहितः । पर्वकारस्तथा सूची यस्य चोपपतिर्गृहे ॥
कृत्वा नक्षत्रनिर्देशं यश्च जीवति पार्थिव । चिकित्सितेन च तथा यस्य वृत्तिर्नरेश्वर ॥
वेदविक्रयको यश्च वेदनिन्दक एव च । तर्कशास्त्रेण दग्धश्च नास्तिको धर्मवर्जितः ॥
पित्रा विवदमानश्च यश्चैवोपनयेद्बहून् । अयाज्ययाजी स्तेनश्च यक्ष्मी कितव एव च ॥
श्वित्री च यस्तथा काणो बधिरोऽन्धः कुणिस्तथा । परपूर्वापतिश्चैव ग्रामप्रेष्यो निराकृतिः ॥
अवकीर्णी कुण्डगोलौ कुनखी श्यावदन्तकः । कन्यादूष्यभिशप्तश्च मित्रधुक्पिशुनस्तथा ॥
परिवित्तिः परिवेत्ता तस्य कन्याप्रदश्च यः । याजकश्च तथा तस्य सोमविक्रयकस्तथा॥
कूटसाक्षी च वाग्दुष्टः परदारो विकर्मकः । तथा दैवापविद्धाग्निः विरुद्धजनकस्तथा ॥
यश्च हीनातिरिक्ताङ्गो दुश्चर्मा दमकस्तथा । यश्च युक्तस्तथा राजन्पातकैश्चोपपातकैः ॥
द्विषन्मित्रे उभे चैव प्रयत्नेन विवर्जयेत् । अतः परं प्रवक्ष्यामि ब्राह्मणान्पङ्क्तिपावनान् ॥
ब्रह्मदेयानुसन्तानः तपस्वी विजितेन्द्रियः । पारगो यजुषां यश्च सामवेदस्य पारगः ॥
ऋग्वेदपारगो यश्च भृग्वङ्गिरसपारगः । अथर्वशिरसोऽध्येता त्रिसुपर्णस्य पारगः ॥
त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निधर्मशास्त्रविशारदः । पुराणपारगो यश्च इतिहासविशारदः ॥
अधीते सोत्तरं यश्च विष्णुधर्ममिदं शुभम् । विजानाति यथावच्च यश्च व्याकरणं नृप ॥
ज्योतिषश्च तथा वेत्ता आयुर्वेदस्य च द्विजः । ताभ्यां वृत्तिं न चेत्कुर्याद्वृत्तिस्ताभ्यां विगर्हिता ॥
आहिताग्निश्च यो विद्वान्सोमपश्च द्विजोत्तमः । गुरुशुश्रूषणपरस्तीर्थपूतश्च यादव ॥
गायत्रीजापनिरतो योगी ध्यानपरायणः ॥
विष्णुधर्मोत्तरपुराणम्/ खण्डः १ – १४३/२-१८
अपाङ्क्तेयान्प्रवक्ष्यमि गदतो मे निबोधत ॥
कितवो मद्यपो यश्च पशुपालो निराकृतः । ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको ह्यापणो वणिजस्तथा ॥
अगार दाही गरदो वृषलो ग्रामयाजकः । काण्डपृष्ठोऽथ कुण्डाशी मधुपः सोमविक्रयी ॥
समुद्रान्तरितो भृत्यः पिशुनः कूटसाक्षिकः । पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे ॥
अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति । स्तवकः सूपकारश्च यश्च मित्राणि निन्दति ॥
काणश्च खञ्जकश्चैव नास्तिको वेदवर्जितः । उन्मत्तोऽप्यथ षण्ढश्च भ्रूणहा गुरुतल्पगः ॥
भिषग्जीवी प्राशनिकः परस्त्रीं यश्च सेवते । विक्रीणाति च यो ब्रह्मव्रतानि नियमांस्तथा ॥
नष्टं स्यान्नास्तिके दत्तं व्रतघ्ने चापवर्जितम् । यच्चवाणिजके दत्तं नेह नामुत्र संभवेत् ॥
निक्षेपहारके चैव कृतघ्ने विदवर्जिते । तथा पाणविके वै च कारुके धर्मवर्जिते ॥
ब्रह्माण्डपुराणम्/२ (मध्यभागः)/१९/२९-३७, किञ्चित अंतर से वायुपुराणम्/उत्तरार्धम्/अध्यायः २१
तेषामन्ये पङ्क्तिदूष्यास्तथाऽन्ये पङ्क्तिपावनाः। अपाङ्क्तेयास्तु ये राजन्कीर्तयिष्यामि ताञ्छृणु॥
कितवो भ्रूणहा यक्ष्मीं पशुपालो निराकृतिः। ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको गायनः सर्वविक्रयी॥
अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी। सामुद्रिको राजभृत्यस्तैलिकः कूटकारकः॥
पित्रा विभजमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे। अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवती॥
पर्वकारश्च सूची च मित्रध्रुक् पारदारिकः। अव्रतानामुपाध्यायः काण्डपृष्ठस्तथैव च॥
श्वभिश्च यः परिक्रामेद्यः शुना दष्ट एव च। परिवित्तिश्च यश्च स्याद्दुश्चर्मा गुरुतल्पगः॥
कुशीलवो देवलको नक्षत्रैर्यश्च जीवती। ईदृशैर्ब्राह्मणैर्भुक्तमपाङ्क्तेयैर्युधिष्ठिर॥
रक्षांसि गच्छते हव्यमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः। श्राद्धं भुक्त्वा त्वधीयीत वृषलीतल्पगश्च यः॥
पुरीषे तस्य ते मासं पितरस्तस्य शेरते। सोमविक्रयिणे विष्ठा भिषजे पूयशोणितम्।॥
नष्टं देवलके दत्तमप्रतिष्ठं च वार्धुषे। यत्तु वाणिजके दत्तं नेह नामुत्र तद्भवेत्॥
भस्मनीव हुतं हव्यं तथा पौनर्भवे द्विजे। ये तु धर्मव्यपेतेषु चारित्रापगतेषु च॥
हव्यं कव्यं प्रयच्छन्ति येषां तत्प्रेत्य नश्यति। ज्ञानपूर्वं तु ये तेभ्यः प्रयच्छन्त्यल्पबुद्धयः।
पुरीषं भुञ्जते तस्य पितरः प्रेत्य निश्चयः। एतानिमान्विजानीयादपाङ्क्तेयान्द्विजाधमान्॥
शूद्राणामुपदेशं च ये कुर्वन्त्यल्पचेतसः। षष्टिं काणः शतं षण्डः श्वित्री यावत्प्रपश्यति॥
पङ्क्त्यां समुपविष्टायां तावद्दूषयते नृप। यद्वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः॥
सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते सर्वं विद्यात्तदासुरम्। असूयता च यदत्तं यच्च श्रद्धाविवर्जितम्॥
सर्वं तदसुरेन्द्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत्। श्वानश्च पङ्क्तिदूषाश्च नावेक्षेरन्कथञ्चन॥
तस्मात्परिसृते दद्यात्तिलांश्चान्ववकीरयेत्। तिलैर्विरहितं श्राद्धं कृतं क्रोधवशेन च॥
यातुधानाः पिशाचाश्च विप्रलुम्पन्ति तद्धविः। अपाङ्क्तो यावतः पाङ्क्तान्भुञ्जानाननुपश्यति॥
तावत्फलाद्धंशयति दातारं तस्य बालिशम्। इमे तु भरतश्रेष्ठ विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः॥
हेतुतस्तान्प्रवक्ष्यामि परीक्षस्वेह तान्द्विजान्। विद्यावेदव्रतस्नाता ब्राह्मणाः सर्व एव हि॥
सदाचारपराश्चैव विज्ञेयाः सर्वपावनाः। पाङ्क्तेयांस्तु प्रवक्ष्यामि ज्ञेयास्ते पङ्क्तिपावनाः॥
त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित्। ब्रह्मदेयानुसन्तानश्छन्दोगो ज्येष्ठसामगः॥
मातापित्रोर्यश्च वश्यः श्रोत्रियो दशपूरुषः। ऋतुकालाभिगामी च धर्मपत्नीषु यः सदा॥
वेदविद्याव्रतस्नातो विप्रः पङ्क्तिं पुनात्युत। अथर्वशिरसोऽध्येता ब्रह्मचारी यतव्रतः॥
सत्यवादी धर्मशीलः स्वकर्मनिरतश्च सः। ये च पुण्येषु तीर्थेषु अभिषेककृतश्रमाः॥
मखेषु च समन्त्रेषु भन्त्यवभृथप्लुताः। अक्रोधना ह्यचपलाः क्षान्ताः दान्ता जितेन्द्रियाः॥
सर्वभूतहिता ये च श्राद्धेष्वेतान्निमन्त्रयेत्। एतेषु दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः॥
इमे परे महाभागा विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः। यतयो मोक्षधर्मज्ञा योगिनश्चरितव्रताः॥
पञ्चरात्रविदो मुख्यास्तथा भागवताः परे। वैखानसाः कुलश्रेष्ठा वैदिकाचारचारिणः॥
ये चेतिहासं प्रयताः श्रावयन्ति द्विजोत्तमान्। ये च भाष्यविदः केचिद्ये च व्याकरणे रताः॥
अधीयते पुराणं ये धर्मशास्त्राण्यथापि च। अधीत्य च यथान्यायं विधिवत्तस्य कारिणः॥
उपपन्नो गुरुकुले सत्यवादी सहस्रशः। अग्र्याः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च॥
यावदेते प्रपश्यन्ति पङ्क्त्यास्तावत्पुनन्त्युत। ततो हि पावनात्पङ्क्त्याः पङ्क्तिपावन उच्यते॥
महाभारत/१३ (अनुशासनपर्व)/१३७/५-३८
ब्राह्मणान् भोजयेच्छाद्ध यदूगुणांस्तान्निबोध मे । त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् ॥
वेदविच्छ्रोत्रियो योगी तथा वै ज्येष्ठसामगः । ऋत्विक्स्वस्त्रेय-दौहित्र-जामातृ-श्वशुरास्तथा ॥
मातुलोऽथ तपोनिष्ठः पञ्चाग्न्यविरतस्तथा । शिष्याः सम्बन्धिनश्चैव मातापितृरतश्व यः ॥
एतान नियोजयेच्छ्राद्धं पूर्वोक्तान् प्रथमं नृप । ब्राह्मणान् पितृपुष्टयर्थमनुकल्पेष्वनन्तरान् ॥
मित्रध्रुक्र कुनखी क्लीबः श्यावदन्तस्तथा द्रिजः । कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी ॥
अभिशस्तस्तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः । वृतकाध्यापकस्तदूदूभृतकाध्यापितश्च यः ॥
परपूर्वापतिश्चैव मातापित्रोस्तथोज्झकः । वृषलीसूतिपोष्टा च वृषलीपतिरवे च ॥
तथा देवलकश्चैव श्राद्ध नार्हन्ति केतनम् ॥
विष्णुपुराण/तृतीयांश/१५/१ – ८
ब्राह्मणा ये विकर्म्माणो वैडालव्रतिकास्तथा। ऊनाङ्गा अतिरिक्ताङ्गा ब्राह्मणाः पङ्क्तिदूषकाः ॥
गुरूणां प्रतिकूलाश्च तथाग्न्युत्सादिनश्च ये । गुरूणां त्यागिनश्चैव ब्राह्मणाः पङ्क्तिदूषकाः ॥
अनध्यायेष्वधीयानाः शौचाचारविवर्ज्जिताः ।शूद्रान्नरसम्पुष्टा ब्राह्मणाः पङ्क्तिदूषकाः ॥
षडङ्गवित्त्रिसुपर्णो बह्वृचो ज्येष्ठसामगः । त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निर्ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः ॥
ब्रह्मदेयानुसन्तानो ब्रह्मदेयाप्रदायकः । ब्रह्मदेयापतिर्यश्च ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः ॥
ऋग्यजुः पारगो यश्च साम्नां यश्चापि पारगः । अथर्व्वाङ्गिरसोऽध्येता ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः ॥
नित्यं योगरतो विद्वान् समलोष्ट्राश्मकाञ्चनः । ध्यानशीलो यतिर्विद्वान् ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः ॥
शंख स्मृति १४/२-८
त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णैवान् चतुर्म्मेधा वाजसनेयी षडङ्गविद् ब्रह्मदेयानुसन्तानश्छदोगो ज्येष्ठसामगो मन्त्रब्राह्मणविद्यस्व धर्म्मानधीते यस्य दशपुरूषं मातृपितृवंशः श्रोत्रियो विज्ञायते विद्वांसः स्त्रातकाश्चैते पड्क्तिपावना भवन्ति ॥
वशिष्ठ स्मृति ३/२२
नित्यं चानृतवादी च तास्तु श्राद्धे न भोजयेत् । हिंसारतं च कपटमुपगूह्य श्रुतं च यः ॥
किंकरं कपिलं काणं श्वित्रिणं रोगिणं तथा । दुश्चर्माणं चीर्णकेशं पाण्डुरोगं जटाधरम् ॥
भारवाहकमुग्रं च द्विभार्यं वृषलीपतिम् । भेदकारी भवेच्चैव बहुपीडाकरोऽपि वा ॥
हीनातिरिक्तगात्रो वा तमप्यपनयेत्तथा । बहुभोक्ता दीनमुखी मत्सरी क्रूरबुद्धिमान् ॥
एतेषां नैव दातव्यः कदाचिद्वै प्रतिग्रहः । अथ चेन्मन्त्रविद्युक्तः शारीरः पङ्क्तिदूषणैः ॥
अत्रिसंहिता ३४६ – ३५०
श्रुतिः स्मृतिश्च विप्राणां नयने द्वे प्रकीर्तिते । काणः स्यादेकहीनोऽपि द्वाभ्यामन्धः प्रकीर्तितः ॥
न श्रुतिर्न स्मृतिर्यस्य न शीलं न कुलं यतः । तस्य श्राद्धं न दातव्यं त्वन्धकस्यात्रिरब्रवीत् ॥
तस्माद्वेदेन शास्त्रेण ब्राह्मण्यं ब्राह्मणस्य तु । न चैकेनैव वेदेन भगवानत्रिरब्रवीत् ॥
योगस्थैर्लोचनैर्युक्तः पादाग्रं च प्रपश्यति । लौकिकज्ञैश्च शास्त्रोक्तं पश्येच्चैवाधरोत्तरम् ॥
वैदैश्च ऋषिभिर्गीतं दृष्टिमाञ्शास्त्रवेदवित् । व्रतिनं च कुलीनं च श्रुतिस्मृत्तिरतं सदा ॥
तादृशं भोजयेच्छ्राद्धे पितॄणामक्षयं भवेत् ॥
अत्रि संहिता ३५१ – ३५६
मनुस्मृति तृतीय अध्याय में भी विस्तृत वर्णन उपलब्ध
परिहार
उपरोक्त प्रमाणों का अवलोकन करने से यह सिद्ध होता है कि वर्त्तमान में तो इतने सुयोग्य ब्राह्मण की बात कौन करे षोडश कला धारण करने वाले भी न मिलें। कलयुग का प्रभाव यही है और इससे ब्राह्मण भी नहीं बचे रह सकते अर्थात परिहार हेतु एक मात्र यही विचार किया जा सकता है।
दूसरी बात यह कि पूर्ण अभाव है ऐसा भी नहीं कहा जा सकता किन्तु जो हैं वो सामान्य यजमानों के लिये अनुपलब्ध हैं क्योंकि “जैसे को तैसा मिला”, यदि महर्षि वशिष्ठ जैसे ब्राह्मण चाहिये तो यजमान को भी महाराज दशरथ जैसा और भगवान श्रीराम जैसा बनना होगा न। अर्थात जो हैं भी वो अपने योग्य यजमान के यहां ही उपस्थित हो सकते हैं, अयोग्यों के यहां नहीं।
ये सत्य है कि ब्राह्मणों की जो शास्त्रोचित योग्यता/पात्रता है कलयुग में दुर्लभ हैं किन्तु यदि उपलब्ध हों भी जायें तो क्या यजमान उनके योग्य है अर्थात नहीं। उपरोक्त प्रमाणों के आधार पर सुयोग्य/पात्र ब्राह्मण वर्त्तमान काल के यजमानों का जल भी न पियें, चाकरी करने की तो बात ही भिन्न है। वर्त्तमान काल में ब्राह्मणों का जो अपमान होता है उसे सहन करने के लिये बाध्य तभी तक हैं जब तक पात्रता नहीं है, पात्रता होने पर शापाग्नि से दग्ध ही कर दें।

उपरोक्त तथ्य निःसंदेह शास्त्रीय अर्हता है किन्तु यह ब्राह्मणों की निंदा करने के लिये नहीं है। प्रायः लोग इनका प्रयोग ब्राह्मण की निंदा करने के लिये ही करते हैं जो अनुचित है। यह कलयुग का प्रभाव है और ब्राह्मण भी कलयुग के प्रभाव से वंचित नहीं हैं। किन्तु यदि कोई सुयोग्य ब्राह्मण को ढूंढता है तो उसे पहले स्वयं को सुयोग्य बनाना होगा तदुपरांत उसके लिये सुयोग्य ब्राह्मण की उपलब्धता स्वयं ईश्वर का दायित्व है।
यदि हम निष्कर्ष के रूप में कहना चाहें तो यही कहा जा सकता है कि विचार गुणों की अधिकता के आधार पर न करके दुर्गुणों की अल्पता के आधार पर किया जाना चाहिये।आगे यदि परिहार की बात करें तो कुछ श्लोक इस प्रकार प्राप्त होते हैं जिसका आश्रय बचता है :
येषु देशेषु ये वेदा येषु देशेषु ये द्विजाः। येषु देशेषु यत्तोयं या च यत्रैवमृत्तिका॥
येषु स्थानेषु यच्छौचं धर्माचारश्च यादृशः। तत्र तान्नावमन्येत धर्मस्तत्रैव तादृशः॥
देवल
श्रद्धया भजतः पुंसः शिलापि फलदायिनी। मूर्खोऽपि पूजितो भक्त्या गुरुर्भवति सिद्धिदः ॥
स्कन्दपुराणम्/खण्डः ३ (ब्रह्मखण्डः)/ब्रह्मोत्तर खण्डः/१७/४
मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यत्र सिद्धिर्भवति तादृशी ॥
स्कन्दपुराणम्/खण्डः ३ (ब्रह्मखण्डः)/ब्रह्मोत्तर खण्डः/१७/८
निष्कर्ष
“ब्राह्मणत्व की रक्षा केवल जन्म से नहीं, अपितु शास्त्रोक्त आचरण और तप से होती है।”
आलेख का सार यह है कि शास्त्र जहाँ ब्राह्मण को ‘भूदेव’ कहकर महिमामंडित करते हैं, वहीं उसके कंधों पर ‘विद्या’ और ‘तप’ का गुरुतर उत्तरदायित्व भी रखते हैं। संकलित प्रमाणों से यह स्पष्ट है कि शिखा, तिलक और सूत्र विहीन ब्राह्मण धर्म को धारण करने में असमर्थ है। वर्तमान कलयुग में यद्यपि ‘पंक्तिपावन’ (अत्यंत शुद्ध) ब्राह्मणों का मिलना दुर्लभ है, तथापि इसका अर्थ यह नहीं कि हम अयोग्यता को ही आदर्श मान लें।
यदि पूर्ण सुयोग्य ब्राह्मण उपलब्ध न हो, तो ‘भावना’ और ‘श्रद्धा’ को प्रधान मानकर उपलब्ध ब्राह्मण का सम्मान करना चाहिए, क्योंकि “यादृशी भावना यत्र सिद्धिर्भवति तादृशी”।
F&Q :
FAQ
प्रश्न : क्या ब्राह्मण की निंदा शास्त्रसम्मत है?
उत्तर : नहीं, मत्स्यपुराण के अनुसार ब्राह्मण, शास्त्र, अग्नि और माता-पिता की निंदा करने वाला नराधम होता है।
प्रश्न : पंक्तिपावन ब्राह्मण किसे कहते हैं?
उत्तर : जो ब्राह्मण अपने ज्ञान और तप से स्वयं के साथ पूरी सभा (पंक्ति) को पवित्र कर दे।
प्रश्न : यदि सुयोग्य ब्राह्मण न मिले तो क्या करें?
उत्तर : ‘देवल’ के अनुसार जिस देश और काल में जो ब्राह्मण उपलब्ध हैं, उन्हें अपमानित किए बिना श्रद्धापूर्वक कार्य संपन्न करना चाहिए।
प्रश्न : क्या केवल मंत्र ज्ञान ही पर्याप्त है?
उत्तर : नहीं, अत्रि स्मृति के अनुसार विद्या और तप (आचरण) दोनों का संयोग ही श्रेष्ठ फल देता है।
कर्मकांड विधि में शास्त्रोक्त प्रमाणों के साथ प्रामाणिक चर्चा की जाती है एवं कई महत्वपूर्ण विषयों की चर्चा पूर्व भी की जा चुकी है। तथापि सनातनद्रोही उचित तथ्य को जनसामान्य तक पहुंचने में अवरोध उत्पन्न करते हैं। एक बड़ा वैश्विक समूह है जो सनातन विरोध की बातों को प्रचारित करता है। गूगल भी उसी समूह का सहयोग करते पाया जा रहा है अतः जनसामान्य तक उचित बातों को जनसामान्य ही पहुंचा सकता है इसके लिये आपको भी अधिकतम लोगों से साझा करने की आवश्यकता है।








