“शास्त्र ही धर्म का चक्षु है; बिना प्रमाण के किया गया कर्म अंधकार में भटकने जैसा है।”
शुद्धिकरण धर्म और कर्मकाण्ड के मूल में है क्योंकि शुद्धिकरण के बिना कोई कर्म कर ही नहीं सकते और सभी कर्मों का अंतिम परिणाम भी शुद्धिकरण अर्थात मन-भाव आदि का निर्मलीकरण ही है, पापों से मुक्ति ही है। यदि हम शुद्धिकरण की चर्चा करें तो यह बहुत ही व्यापक है किन्तु यहां शुद्धिकरण संबंधी जो प्रमाण प्रस्तुत किये गए हैं वो उतने व्यापक भाव के सन्दर्भ में नहीं हैं अपितु कर्मकाण्ड के आरंभ में जो पवित्रीकरण (आचमन आदि) किया जाता है उससे संबंधित है।
शुद्धिकरण अर्थात पवित्रीकरण के प्रमाण
“शिखा विहीन शिर, तिलक विहीन मस्तक और सूत्र विहीन देह, धर्म को कभी धारण नहीं कर सकते।”
यहां शुद्धिकरण अथवा पवित्रीकरण विषयक प्रमाणों का संग्रह किया गया है जो कि बहुत ही महत्वपूर्ण हैं और कर्मकांडियों के लिये जानना तो अनिवार्य ही है साथ ही यजमान के लिये भी जानना आवश्यक है क्योंकि ज्ञान के आभाव में हम इन विधानों का पालन ही नहीं करते जिसका परिणाम यह होता है कि हम पवित्रीकरण में त्रुटि कर देते हैं।
जैसे एक महत्वपूर्ण प्रश्न का विचार करें कि पवित्रीधारण, आचमन, आसन शुद्धि, शिखाग्रंथि, प्राणायाम आदि का वास्तविक क्रम क्या है तो इसी प्रश्न के उत्तर सभी लोग भिन्न-भिन्न प्रस्तुत करेंगे अपितु यदि पुस्तकों में भी अवलोकन करें तो भिन्न-भिन्न क्रम देखने को मिलता है जो भ्रम उत्पन्न करने वाला होता है। ऐसे भ्रमों का निवारण तो तभी संभव है जब इन सभी विषयों के शास्त्रोक्त प्रमाणों का अवलोकन करें। शास्त्रोक्त प्रमाणों के आधार पर इनका क्रम इस प्रकार सिद्ध होता है :
- पवित्री धारण
- मार्जन
- शिखा बंधन
- आचमन
- तिलकधारण
- आसन शुद्धि
- दिग्बंधन
- प्राणायाम

किन्तु प्रमाणों का अध्ययन नहीं करने से इनके उचित क्रम को भी नहीं समझ पाते। आपने कई स्थानों पर लोगों को बिना पवित्रीधारण किये हुये ही आचमन करते-कराते देखा होगा किन्तु जब आप प्रमाणों का अवलोकन करेंगे तो यह पायेंगे कि आचमन हेतु पवित्रीधारण करना आवश्यक होता है। उपरोक्त क्रम प्रमाणों से ही स्पष्ट होता है और सभी कर्मों में सिद्ध होता है, ऐसा नहीं कि संध्या विधि में उल्लेख मिलता है तो मात्र संध्या का यह नियम होगा अपितु अन्य कर्मों में भी यही विधान होगा।
कई लोगों को आपने यह कहते हुये भी सुना होगा कि आचमन करने से पवित्री जूठा हो जायेगा, जब प्रमाणों का अवलोकन करेंगे तो यह ज्ञात होगा कि ऐसा कुछ भी नहीं है, भोजन से पवित्री जूठा होता है किन्तु आचमन से नहीं होता।
अर्थात ऐसी बातें जो कही-सुनी जाती है वो इसी कारण कि शास्त्रज्ञान का अभाव है, यदि शास्त्रों का अवलोकन किये होते तो ऐसे तर्क-वितर्क कदापि नहीं करते।

विशेष ध्यातव्य : यहां हमने प्रमाणों का संग्रह तो किया है किन्तु उसका विश्लेषण नहीं किया है और जो भी किया गया है वो शास्त्रों से ही संग्रह किया गया है। अधिकतम प्रमाणों के मूल को स्पष्ट करने का प्रयास किया गया है किन्तु कुछ प्रमाण ऐसे भी हैं जिनका मूल ही अज्ञात है ऐसे में उसके मूल का उल्लेख नहीं किया गया है। विश्लेषण न करने का कारण यह है कि इन विषयों की लोग परस्पर चर्चा करें, विचार-विमर्श करें और ज्ञानवर्द्धन हो सके। जब आप यहां उपलब्ध प्रमाणों को लेकर विद्वानों के मध्य विमर्श करेंगे तो आपको ज्ञात होगा कि इसकी वास्तविक उपयोगिता क्या है !
“जहाँ शुद्धि का लोप होता है, वहाँ भक्ति केवल एक प्रदर्शन बनकर रह जाती है।”
वस्त्रादि धारण
- गौतम – स्नाने दाने जपे होमे देवे पित्र्ये च कर्मणि । वध्नीयान्नासुरीं कक्षां शेषकाले यथारुचि ॥
- याज्ञवल्क्य – परिधानाद् वहिः कक्षा निबद्धा चासुरी मता ॥
- विश्वामित्र – यज्ञोपवीते द्वे धार्ये श्रौते स्मार्ते च कर्मणि । तृतीयमुत्तरीयार्थे वस्त्राभावे तदिष्यते ॥
- वृद्धहारीत स्मृति – नाऽऽसनारूढपादस्तु आसन पर बैठते समय पहले पैर रखकर नहीं बैठना चाहिए।
पवित्रीकरण (कर्मारम्भ) के प्रमाण
“जो निर्णय, विधि-विधान को प्रमाणों द्वारा सिद्ध नहीं कर सकता वह कर्मकाण्डी कहलाने का अधिकारी नहीं हो सकता”
सदोपवीतिनाभाव्यं सदा वद्धशिखेन च। विशिखो व्युपवीतश्च यत्करोति न तत्कृतं॥ – गोभिल स्मृति १/४
प्रश्न : पुष्पं तु भ्रमरोच्छिष्टं मत्सोच्छिष्टं तु तज्जलम् । जिह्वोच्छिष्टं तु तन्मन्त्रं कथं पूजा विधीयते ॥
उत्तर : पुष्पं तु प्रोक्षणाच्छुद्धिः जलमुत्पवनं तथा । जिह्वादाचमनं शुद्धिः एवं पूजा विधीयते ॥
द्रवाणां चैव सर्वेषां शुद्धिरुत्पवनं स्मृतम् । प्रोक्षणं संहतानां च दारवाणां च तत्क्षणम् ॥
मनुस्मृति ४/११५
“प्रादेशप्रमाणकुशद्वयाभ्यामुत्पवनेन शुद्धिः”
“पवित्रमध्येन जलादेरुत्क्षेपणम्”
आपो देवगणाः सर्वे तथा पितृगणा द्विज। तेनाद्भिरुक्षणं प्रोक्तं मुनिभिर्विधिकोविदैः ॥
नारदपुराणम्- पूर्वार्धः/५१/१९
- कारिका – आपो देवगणाः सर्वे आपः पितृगणाः स्मृताः । तेनैवाभ्युक्षणं प्रोक्तमृषिभिः वेदवादिभिः ॥
- संस्कार दीपक – गङ्गादिसर्वतीर्थेषु समुद्रेषु सरित्सु च । सर्वतश्चाप आदाय अभ्युक्षेच्च पुनः पुनः ॥
- वर्द्धमान – उत्तानेनैव हस्तेन प्रोक्षणं समुदाहृतं । तिरश्चावोक्षणं प्रोक्तं नीचेनाभ्युक्षणं स्मृतं ॥
सपवित्रेण हस्तेन कुर्यादाचमनक्रियाम्। नोच्छिष्टं तत्पवित्रं तु भुक्तोच्छिष्टं तु वर्जयेत् ॥ – मार्कण्डेय
वामहस्ते कुशान्कृत्वा समाचामति यो द्विजः। उपस्पर्शो भवेत्तेन रुधिरेण मलेन च ॥ – गोभिल
उभयत्र स्थितैर्दर्भैः समाचामतियोद्विजः। सोमपानफलं तस्य भुक्त्वा यज्ञफलं भवेत् ॥ – हारीत
कुशहस्तः पिबेत्तोयं कुशहस्तः सदाऽऽचमेत् । सग्रन्थिकुशहस्तस्तु न कदाचिदुपस्पृशेत् ॥
- गोभिल गृह्यसूत्र – सुप्त्वा, भुक्त्वा, क्षुत्त्वा, स्नात्वा, पीत्वा विपरिधायच, रथ्यामाक्रम्य, श्मशानञ्चान्ततः पुनराचामेत् ॥
- समुच्चय – होमे भोजनकाले च सन्ध्ययोरुभयोरपि । आचान्तः पुनराचामेद्वासोविपरिधाय च ॥
- संग्रहकारः – प्रत्ङ्मुखश्चेदाचामेत्पुनराचम्य शुध्यति । दक्षिणाभिमुखस्तद्वत्पुनः स्नानेन शुध्यति ॥ स्नानखादनपानेषु सकृदादौ द्विरन्ततः । जपे चाध्ययनारम्भे द्विरादौ सकृदन्ततः ॥ दाने प्रतिग्रहे होमे सन्ध्यात्रितयवन्दने । बलिकर्मणि चाचामेद्विरादौ सकृदन्ततः ॥
- अगस्त्य – प्राणायामैर्विना यद्यत्कृतं कर्म निरर्थकम् । अतो यत्नेन कर्तव्यः प्राणायामः शुभार्थिना ॥
- अत्रि – त्वक् चर्ममांसरुधिरमेदोमज्जास्थिभिः कृताः । तथेन्द्रियकृता दोषा दह्यन्ते प्राणनिग्रहात् ॥
- यथा पर्वतधातूनां दोषान्दहति पावकः । एवमन्तर्गतं पापं प्राणायामेन दह्यते । (म० नि० तं०)॥
यथा पर्वतधातूनां ध्मातानां दह्यते मलः । तथेंद्रियवृतो दोषः प्राणायामेन दह्यते ॥
गोशतं कापिलं दत्त्वा यत्फलं तत्फलं भवेत् । प्राणायामेन योगज्ञस्तस्मात्प्राणं सदा यमेत् ॥
स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/कौमारिकाखण्डः/५५/३३-३५
यथा पर्वतधातूनां ध्मातानां दह्यते मलम् । तथेन्द्रियकृता दोषा दह्यन्ते प्राणनिग्रहात् ॥
मार्कण्डेय पुराण ३९/११
प्राणायामैः पवित्रैश्च व्याहृतिप्रणवैस्तथा । पवित्रपाणिरासीनो ब्रह्मविन्यस्तमभ्यसेत् ॥
आवर्तयेत्सदा युक्तः प्राणायामः पुनः पुनः। आकेशादानखाग्राच्च तपस्तप्तं तदुत्तमं ॥
अत्रि स्मृति १/४-५
प्राणायामांश्चरेत्रींस्तु यथाकालमतन्द्रितः । अहोरात्रकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥
कर्मणा मनसा वाचा यद्रात्रौ क्रियते त्वघम् । संतिष्ठन्पूर्वसंध्यायां प्राणायामैस्तु पूयते ॥
कर्मणा मनसा वाचा यदह्ना कुरुते त्वघम् । आसीनः पश्चिमां संध्यां प्राणायामैस्तु शुध्यति ॥
प्राणायामैर्य आत्मानं नियम्याऽऽस्ते पुनः पुनः । दशद्वादशभिर्वाऽपि चतुर्विंशात्परं तपः ॥
सव्याहृतिकाः सप्रणवाः प्राणायामास्तु षोडश । अपि भ्रूणहनं मासात्पुनन्त्यहरहः कृताः ॥
अत्रि स्मृति २/१-५
यत्रोपदिश्यते कर्म्म कर्त्तुरङ्गं न तूच्यते । दक्षिणस्तत्र विज्ञेयः कर्म्मणां पारगः करः ॥
यत्र दिङ्नियमो न स्याज्जपहोमादिकर्म्मसु । तिस्रस्तत्र दिशः प्रोक्ता ऐन्द्रीसौम्यापराजिताः ॥
तिष्ठन्नासीनः प्रह्वो वा नियमो यत्र नेदृशः । तदासीनेन कर्त्तव्यं न प्रह्वेण न तिष्ठता ॥
गोभिल स्मृति – १/८-१०,
तूलिका चोपधानं च पृष्परक्ताम्बराणि च। पत्तिताद्यैरुपस्पृष्टं शोषणैः प्रोक्षणैः शुचिः ॥ – अंगिरा स्मृति १६
तूलिका चोपधाननि पुष्प रक्ताम्बराणि च। शोषयित्वाऽर्कतापेन प्रोक्षणेन विशुध्यति ॥ – अंगिरा स्मृति १४२
शुद्धे वस्त्रे परिधाय प्राङ्मुखो बद्धसंशिखः । सपवित्रेण हस्तेन कुर्यादाचमनं ततः ॥७०॥
ऊर्ध्वपुण्ड्रं सबिन्दुं च कुर्याच्चन्दनमृत्स्नया । लक्ष्मीनारायणसंहिता/खण्डः १/३२१/७०-७१
कुर्यादाचमनं स्पर्शे वाऽस्पृष्टस्यार्कदर्शनम्। कुर्वीताऽऽलम्भनं चापि दक्षिणश्रवणस्य च॥
यथाविभवतो ह्येतत्पूर्वाभावे ततः परम्। न विद्यमाने पूर्वोक्त उत्तरप्राप्तिरिष्यते॥
ब्रह्मपुराण – २२१/६८-६९
तालत्रयं च दिग्बन्धः प्राणायामस्ततः परम् । ध्यानं पूजा जपश्चैतत् सर्वतन्त्रेष्वयं क्रमः ॥
बृहन्नीलतन्त्र, पटल – १७, १४४
संध्या स्नानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणं । वृथा तस्य महायज्ञा नीलीरक्तस्य धारणात् ॥ अंगिरा स्मृति – ३३
देशं कालं तथाऽत्मानं द्रव्यं द्रव्यप्रयोजनं । उपपत्तिमवस्थां च ज्ञात्वा कर्म समाचरेत् ॥ अंगिरा स्मृति १४३
जीवद्भर्तरि वामाङ्गी मृते वाऽपि सुदक्षिणे । श्राद्धे यज्ञे विवाहे च पत्नी दक्षिणतः सदा ॥ अंगिरा स्मृति – १३९/१४०
सव्याहृति सप्रणवां गायत्री शिरसा सह । त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥ अत्रिसंहिता २९८, अत्रिस्मृति १/१२
पंचगव्यं पिबेच्छूद्रो ब्राह्मणस्तु सुरां पिबेत् । उभौ तु तुल्यदोषौ वसतो नरके चिरं ॥
अजा गावो महिष्यश्च अमेध्यं भक्षयन्ति याः । दुग्धं हव्ये च कव्ये च गोमयं न विलेपयेत् ॥
ऊनस्तन्यधिका या च आत्मनः स्तन्यपायिनी । तासां दुग्धं न होतव्यं हुतं चैवाहुतं भवेत् ॥
अत्रिसंहिता ३००-३०२
ध्यानेन सदृशं नास्ति शोधनं पापकर्मणाम् । श्वपाकेष्वपि भुञ्जानो ध्यानेनेह विशुध्यति ॥ – अत्रि स्मृति ८/१३
आत्मशय्या च वस्त्रं च जायाऽपत्यं कमण्डलुः । आत्मनः शुचीन्येतानि परेषामशुचीनि तु ॥ – आपस्तम्ब स्मृति २/४
अनन्तर्गर्भिणं साग्रं कौशं द्विदलमेव च। प्रादेशमात्रं विज्ञेयं पवित्रं यत्र कुत्रचित् ॥
एतदेव हि पिञ्जूल्या लक्षणं समुदाहृतम् । आज्यस्योत्पवनार्थ यत्तदप्येतावदेव तु ॥
गोभिल स्मृति – १/२८-२९
वासश्चतुर्विधं प्रोक्तं त्वक्सूत्रं कृमिरोमजम् । उत्तरोत्तरतः श्रेष्ठं प्रक्षाल्यं श्राद्धकर्मणि ॥
धौतं सप्ताष्टहस्तैः स्यादुत्तरीयं तदर्धकम् । वाससी सर्वदाचार्ये दग्धरूक्षार्द्रवर्जिते ॥
त्यजेत्पर्युषितं पुष्पं त्यजेत्पर्युषितं जलम् । न त्यजेज्जाह्नवीतोयं तुलसीदलपङ्कजम् ॥
प्रजापति स्मृति १०६-१०८
कांस्य खर्परशुक्राश्म मृत्काष्ठफललोहजैः । नाऽऽचामेद्वैकृतैः पात्रैः श्राद्धे वै चर्मवारिणा ॥
औदुम्बरेण पात्रेण कुर्यादाचमनक्रियाम् । तारताम्रसुवर्णांशैर्मिश्रधातुसमुद्भवैः ॥
प्रजापति स्मृति ११६-११७
आयतं पर्वणां कृत्वा गोकर्णाकृतिवत् करं । संहताङ्गुलिना तोयं गृहीत्वा पाणिना द्विजः ॥
मुक्ताङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यां शेषेणाचमनं चरेत् । मासमज्जनमात्रास्तु संगृह्य त्रिः पिबेदपः ॥
उपविश्य शुचौ देशे प्राङ्मुखो ब्रह्मसूत्रधृक् । बद्धचूड: कुशकरो द्विजः शुचिरुपस्पृशेत् ॥
– भरद्वाज
गोकर्णाकृतिहस्तेन माषमात्रं जलं पिबेत् । ततो न्यूनाधिकं पीत्वा सुरापायी भवेद्द्विजः ॥
संहताङ्गुलिना तोयं पाणिना दक्षिणेन तु । मुक्ताङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यां शेषेणाचमनं विदुः ॥
प्राणायामं ततः कृत्वा प्रणवस्मृतिपूर्वकम् । गायत्रीं शिरसा सार्धं तुरीयपदसंयुताम् ॥
देवीभागवतपुराणम् ११/१६/२६-२७
प्रागाचामेदमृतं स्यात् सोम्यायां सोमपाभवेत्। पश्चान्मुखोरक्तपा स्यात् सुरापो दक्षिणामुखः ॥ विश्वामित्र स्मृति २/२
अन्तर्जानुः शुचौ देशे उपविष्ट उदङ्मुखः । प्राग्वा ब्राह्मेण तीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत् ॥
गरुड़पुराण, आचारकाण्ड/९४/५
विना यज्ञोपवीतेन तथा मुक्तशिखोऽपि वा । अप्रक्षालित पादस्तु आचान्तोऽप्यशुचिर्भवेत् ॥ शङ्ख संहिता ९/१७
अप्सु प्राप्तासु हृदयं ब्राह्मणः शुचितामियात् । राजन्य: कण्ठं तालुं तु वैश्यः शूद्रस्तथा स्त्रियः ॥
प्राङ्मुखोदड्मुखो भूत्वा समाचम्य विशुध्यति । पश्चिमे पुनराचम्य याम्यां स्नानेन शुध्यति ॥
आर्द्रवासा जले कुर्यात्तर्पणाचमनं जपम् । शुष्कवासा: स्थले कुर्यात्तर्पणाचमनं जपम् ॥
प्राजापत्येन तीर्थेन त्रिः प्राश्नीयाज्जलं द्विजः । द्विः प्रसृज्य मुखं पश्चात्स्वान्यद्भिः समुपस्पृशेत् ॥
हृद्वाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिस्तु भूमिपः । तालुगाभिस्तथा वैश्यः शूद्रः स्पृष्टाभिरन्ततः ॥
त्रिः प्राश्नीयाद्यदम्भस्तु प्रीतास्तेनास्य देवताः॥ – शङ्ख
त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात्ततोमुखम्। खानि चोपस्पृशेदद्भिरात्मानं शिर एव च ॥ – गौतम
कुर्य्यादाचमनं स्पर्शं गोपृष्ठस्यार्कदर्शनम्। कुर्व्वीतालभनञ्चापि दक्षिणश्रवणस्य च॥
यथाविभवतोह्येतत् पूर्व्वाभावे ततः परम्। न पूर्वस्मिन्विद्यमाने उत्तरप्राप्तिरिष्यते॥ – वायुपुराण
हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिश्च भूमिपः । वश्योऽद्भिः प्राशिताभिश्च शूद्रः स्पृष्टाभिरन्ततः ॥ – मनु
कौशेयं कम्बलं चैव अजिनं पट्टमेव च । दारुजं ताडपत्रं वा आसनं परिकल्पयेत् ॥
कृष्णाजिने ज्ञानसिद्धिर्मोक्षः श्रीर्व्याघ्रचर्मणि । कुशासने व्याधिनाशः सर्वेष्टं चित्रकम्बलम् ॥
वंशासने तु दारिद्र्यं पाषाणे व्याधिरेव च । धरण्यां तु भवेद्दुःखं दौर्भाग्यं छिद्रदारुजे ॥
तृणे धनयशोहानिः पल्लवे चित्तविभ्रमः ॥
अत्रैव साधकानाञ्च आसनं शृणु भैरव । यत्रासीनः पूजकस्तु सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् ॥
ऐणञ्च चार्मणं वास्त्रं तैजसञ्च चतुष्टयम् । आसनं साधकानाञ्च सततं परिकीर्त्तितम् ॥
पूर्वोक्तं यच्च देवेभ्य आसनं परिकीर्त्तितम् । तत्सर्वमासनं शस्तं पूजाकर्मणि साधके ॥
न यथेष्टासनो भूयात् पूजाकर्मणि साधकः। काष्ठादिकासनं कुर्यात् मितमेव सदा बुधः ॥
चतुर्व्विंशत्यङ्गुलेन दीर्घं काष्ठासनं मतम् । षोडशाङ्गुलविस्तीर्णमुत्सेधचतुरङ्गुलम् ॥
षडङ्गुलं वा कुर्यात्तु नोच्छ्रितं चात्र कारयेत् । पूर्वोक्तं वर्ज्जयेद्वर्ज्ज्यमासनं पूजनेष्वपि ॥
वास्त्रं द्विहस्तान्नो दीर्घं सार्द्धहस्तान्न विस्तृतम् । न त्र्यङ्गुलात्तथोच्छ्रायं पूजाकर्म्मणि संश्रयेत् ॥
यथेष्टं चार्मणं कुर्यात् पूर्वोक्तं सिद्धिदायकम् ॥
षडङ्गुलाधिकं कुर्यान्नोच्छ्रितन्तु कदाचन । काम्बलं चार्मणं चैलं महामायाप्रपूजने ॥
प्रशस्तमासनं प्रोक्तं कामाख्यायास्तथैव च । त्रिपुरायाश्च सततं विष्णोश्चापि कुशासनम् ॥
बहुदीर्घं बहूच्छ्रायं तथैव बहुविस्तृतम्। दारुभूमिसमं प्रोक्तमश्मापि सर्वकर्मणि ॥
पृथक् पृथक् कल्पयेच्च शोभनं तादृशासनम् । न पत्रमासनं कुर्य्यात् कदाचिदपि पूजने ॥
न प्राण्यङ्गससुद्भूतमस्थिजं द्विरदादृते। मातङ्गदन्तसञ्जातमासनं कामिके चरेत् ॥
चर्मपूर्वोदितं ग्राह्यं तथा गन्धमृगस्य च ॥ सलिले यदि कुर्वीत देवतानां प्रपूजनम् ॥
तत्राप्यासनमासीनो नोत्थितस्तु समाचरेत् । तोये शिलामयं कुर्यादासनं कौशमेव वा ॥
दारवं तैजसं वापि नान्यदासनमाचरेत्। आसनारोपसंस्थानं स्थानाभावे तु पूजकः ॥
आसनं कल्पयित्वा तु मनसा पूजयेज्जले ॥ यद्यासनस्य संस्थानं तोयमध्ये न विद्यते ॥
अन्यत्र वा तदा स्थित्वा देवपूजां समाचरेत्। इत्येतत् कथितं पुत्र पूज्यपूजकसङ्गतम् ॥
आसनं पाद्यमधुना शृणु वेतालभैरव॥
॥ कालिकापुराण अध्याय ॥६७॥
आसनं वसनं शय्या जायापत्यं कमण्डलुः । आत्मनः शुचिरेतानि न परेषां कदाचन ॥
आपस्तम्बस्मृति, अग्निपुराण
आसनं प्रोक्ष्य संपूज्य जपं तत्र समाचरेत् ॥
गीताऽध्ययनशीलस्य प्राणायाम परस्य च। नैव सन्ति हि पापानि पूर्व जन्म कृतानि च ॥
प्राणोवायुरितिप्रोक्तः आयामस्तन्निरोधनं। प्राणायाम इतिप्रोक्तो योगिनां योगसाधनं ॥
त्वक् चर्ममांसरुधिरमेदोमज्जास्थिभिः कृताः । तथेन्द्रियकृता दोषा दह्यन्ते प्राणनिग्रहात् ॥ – अत्रि
प्राणायामैर्विना यद्यत्कृतं कर्म निरर्थकम् । अतो यत्नेन कर्तव्यः प्राणायामः शुभार्थिना ॥ – अगस्त्य
स्नाने दाने जपे होमे, सन्ध्यायां देवतार्चने । शिखाग्रन्थिं विना कर्म न कुर्याद् वै कदाचन ॥
स्नाने दाने जपे होमे सन्ध्यायां देवतार्चने । शिखाग्रन्थिं सदा कुर्यादित्येतन्मनुरब्रवीत् ॥
स्नाने च भोजने चैव तथा मूत्र पुरीषयो । मैथुने च शव स्कन्धे शिखां षट सुविववर्जयेत ॥
विना यच्छिखया कर्म विना यज्ञोपवीतकम् । राक्षसं तद्धि विज्ञेयं समस्ता निष्फला क्रियाः ॥ – व्यास
मुक्तकेशैर्न कर्तव्यं प्रेतस्नानं क्वचित् । बिना स्नानं दानं जपं होमं मुक्तकेशं न कारयेत् ॥ वृद्ध वशिष्ठ
शिखां छिन्दन्ति ये मोहाद् द्वेषादज्ञानतोऽपि वा। तप्तकृच्छ्रेण शुध्यन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः॥ – हारीत
अमन्त्रो दीयते ग्रन्थिर्जपो होमो वृथा भवेत् । स्मृत्वोङ्कारञ्च गायत्रीं निबध्नीयाच्छिखां ततः ॥ नागदेव
गायत्त्र्या तु शिखां बद्ध्वा नैरृत्यां ब्रह्मरन्ध्रतः । जुटिकाञ्च ततो बद्ध्वा ततः कर्म्म समारभेत् ॥ – ब्रह्मपुराण
खल्वाट्वादिदोषेण विशिखश्च्चेन्नरो भवेत्। कौशीं तदा धारयीत ब्रह्मग्रन्थियुतां शिखाम्॥
कार्येयं सप्तभिर्दर्भैर्धार्या श्रोत्रे तु दक्षिणे॥
सप्तत्यूर्ध्वं तु चेत्तस्याः पूर्वतः पृष्ठतोऽपि वा। पार्श्वतः परितो वापि समुद्भूतैश्च रोमभिः ॥
शिखा कार्या प्रयत्नेन न चेन्नैवोपपद्यते । तत्स्थाने सर्वशून्ये तु परितो वापि किं पुनः ॥
ब्राह्मण्यसूचनायैवं तानि लोमानि धारयेत् । अन्यथा न भवेदेव तथा तस्मात्समाचरेत् ॥
निष्कर्ष
सनातन धर्म की कर्मकाण्ड पद्धति में ‘शुद्धि’ केवल एक शारीरिक क्रिया नहीं, अपितु एक पूर्ण आध्यात्मिक प्रक्रिया है। जैसा कि इस आलेख में प्रमाणों सहित स्पष्ट किया गया है, शुद्धिकरण के बिना देव-पूजन, जप या होम का संकल्प लेना ही व्यर्थ है। ‘पवित्रीकरण’ का अर्थ है—अपने आप को उस विराट चेतना (परमात्मा) के सम्मुख प्रस्तुत करने के योग्य बनाना।
वर्तमान समय में धर्म के नाम पर चल रही ‘दुकानदारी’ का सबसे बड़ा प्रहार हमारी शुद्धिकरण पद्धतियों पर हुआ है। लोग बिना प्रमाण के यह तर्क देते हैं कि आचमन से पवित्री जूठी हो जाती है या शिखा बांधना केवल एक औपचारिकता है। इस आलेख में प्रस्तुत प्रमाण ऐसे सभी कुतर्कों का खंडन करते हैं। शास्त्र स्पष्ट करते हैं कि भोजन और आचमन की शुद्धि में मौलिक अंतर है। अत: कर्मकाण्डी ब्राह्मणों के लिए यह अनिवार्य है कि वे इन प्रमाणों का गहराई से अध्ययन करें और यजमानों को भी इस विधि का महत्व समझाएं।
F&Q :
FAQ
प्रश्न : पवित्रीकरण मंत्र कौन सा है ?
उत्तर : पवित्रीकरण मंत्र है : ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा। यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं सः बाह्याभयन्तर शुचिः। पुण्डरीकाक्षः पुनातु। ॐ पुण्डरीकाक्षः पुनातु॥
प्रश्न : पवित्रीकरण मंत्र का अर्थ क्या है ?
उत्तर : पवित्रीकरण मंत्र का अर्थ है : “अपवित्र हो या पवित्र, किसी भी अवस्था को प्राप्त क्यों न हो, जो भगवान पुण्डरीकाक्ष का स्मरण करता है, वह बाहर-भीतर से सर्वप्रकारेण पवित्र हो जाता है। मैं उन्हीं पुण्डरीकाक्ष (विष्णु) भगवान का स्मरण करता हूँ, पुण्डरीकाक्ष भगवान मुझे भी पवित्र करें।”
प्रश्न : आचमन का अर्थ क्या है ?
उत्तर : आचमन का अर्थ है, शास्त्रोक्त विधि के अनुसार निर्धारित मात्रा में पवित्र जल पीना।
प्रश्न : आचमन करने की सही विधि क्या है ?
उत्तर : आचमन करने की सही विधि इस प्रकार है :
पूर्वाभिमुख, उत्तराभिमुख या ईशानकोण की ओर मुख करके बैठें।
इस तरह से बैठें कि थोड़ा सा खड़ा रहने की भी स्थिति रहे और इसे चुकुमुकु करके बैठना भी कहा जाता है।
दोनों हाथों को जानु या घुटनों के अंदर रखें।
दाहिने हाथ को गोकर्णाकृति करके तीन बार थोड़ा-थोड़ा जल लेकर ब्रह्मतीर्थ से पान करें।
आचमन जलपान करते समय भगवान विष्णु का स्मरण करते रहें।
आचमन करते समय ‘ॐ केशवाय नमः, ॐ नाराणाय नमः, ॐ माधवाय नमः मंत्र का मानसिक उच्चारण करें।
फिर अंगूठे के मूल भाग से ओठों को पोछकर अगले मंत्र से हाथों को पीछे धो लें – ॐ ह्रषीकेशाय नमः।
आचमन करते समय सही दिशा का ध्यान रखना आवश्यक होता है। दक्षिण या पश्चिम की दिशा में मुख करके कभी भी आचमन नहीं करना चाहिये।
कर्मकांड विधि में शास्त्रोक्त प्रमाणों के साथ प्रामाणिक चर्चा की जाती है एवं कई महत्वपूर्ण विषयों की चर्चा पूर्व भी की जा चुकी है। तथापि सनातनद्रोही उचित तथ्य को जनसामान्य तक पहुंचने में अवरोध उत्पन्न करते हैं। एक बड़ा वैश्विक समूह है जो सनातन विरोध की बातों को प्रचारित करता है। गूगल भी उसी समूह का सहयोग करते पाया जा रहा है अतः जनसामान्य तक उचित बातों को जनसामान्य ही पहुंचा सकता है इसके लिये आपको भी अधिकतम लोगों से साझा करने की आवश्यकता है।








